أخلاق است ؛ زيرا كه در گرفتن عفو آسان گرفتن و تسامح در حقوق و نرمش و مدارا در دعوت به دين است ، و در امر به معروف ضبط نفس و خويشتندارى از اذيت و چشمپوشى از محرمات نظاير اينها مىباشد ، و در اعراض از جاهلان : صبر و حلم و شكيبايى مىباشد .
و از بديعترين نمونههاى ايجاز فرمودهء خداى تعالى :
( قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ . . . )
« 1 » تا آخر سوره مىباشد ، كه آخرين حدّ تنزيه خداوند را متضمن است ، و نيز مشتمل بر ردّ حدود چهل فرقه و گروه مىباشد ، چنان كه بهاء الدين بن شدّاد كتاب مستقلى در اين باره تصنيف نموده است .
و فرمودهء خداى تعالى :
( أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها )
« 2 » با اين دو كلمه بر تمام غذاها و وسايل زندگى از گياه و درخت و حبوبات و ميوهها و كاه و هيزم و لباس و آتش و نمك دلالت و راهنمايى كرده است ، چون آتش از چوب و نمك از آب تحصيل مىشود .
و فرمودهء خداوند :
( لا يُصَدَّعُونَ عَنْها وَ لا يُنْزِفُونَ )
« 3 » تمام معايب خمر را جمع كرده از صداع ( سردرد ) و بىعقلى و از بين رفتن مال و پايان يافتن نوشيدنى .
و فرمودهء خداوند :
( وَ قِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ . . . )
« 4 » كه در آن امر و نهى فرموده و خبر داده و ندا كرده و توصيف نموده و نام برده ، و هلاك كرده و باقى گذارده ، و سعادتمند نموده و شقاوتمند ساخته ، و أخبارى بيان داشته كه اگر بنا بود شرح داده شود در يك جمله نمىگنجيد كه از توصيف لفظ بديع و بلاغت و ايجاز و بيان آن قلمها خشك مىگردد . و در بلاغتى كه در اين آيه به كار رفته تأليف مستقلى انجام گرفته است . و در عجايب كرمانى آمده : معاندين اتفاق دارند كه طاقت بشر از آوردن چنين آيهاى قاصر است ، پس از آنكه تمام سخنان عرب و عجم را جستجو كردهاند و مثل آن را در سنگينى و فخامت ألفاظ و خوبى نظم و معانى ظريف در ارائهء تصوير آن حال با ايجازى كه لطمه به مقصود نزند ، نيافتهاند .
و فرمودهء خداى تعالى :
( يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ . . . )
« 5 » ، خداوند در اين آيه يازده جنس از كلام را جمع كرده است : مورچه ندا كرده ، كنايه زده ، هشدار داده نام برده ، دستور داده ، حكايت كرده ، بر حذر داشته ، خاص نموده ، عموميت داده ، اشاره كرده ،
هامش
( 1 ) . اخلاص ، 1
( 2 ) . نازعات ، 31
( 3 ) . واقعه ، 19
( 4 ) . هود ، 44
( 5 ) . نمل ، 18