و از أقسام عناديه : تهكّميّه و تمليحيه است كه در ضد يا نقيض چيزى به كار روند ، مانند :
( فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ )
« 1 » يعنى : أنذرهم ، كه بشارت كه براى خبرهاى خوش به كار مىرود براى انذار كه ضدّ آن است استعاره شده ، و در جنس آن داخل گرديده به صورت مسخره كردن آنها ، و مانند :
( إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ )
« 2 » كه منظور - از باب تمسخر - غوى سفيه است ،
( ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ )
« 3 » .
و به لحاظ ديگر تقسيم مىشود به : تمثيليه [ و غير تمثيليه ] ، تمثيليه آن است كه وجه شبه در آن از امور متعددى انتزاع شده باشد ، مانند :
( وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً )
« 4 » كه مستظهر شدن بنده به خداوند و اعتماد بر حمايت او ، و نجات يافتن از ناملايمات را تشبيه كرده به كسى كه در پرتگاه افتاده پس به ريسمان محكمى كه اطمينان دارد قطع شدنى نيست دست يازيده است .
توجّه :
گاهى استعاره به دو لفظ مىباشد ، مانند :
( قَوارِيرَا * قَوارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ )
« 5 » يعنى :
آن ظرفهاى بهشتى نه از شيشه است و نه از نقره بلكه در شفّافى بسان بلور و در سفيدى همچون نقره است .
( فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ )
« 6 » كه « صبّ - ريزش » كنايه از دوام و استمرار ، و « سوط - تازيانه » كنايه از دردناكى است ، يعنى : آنها را عذابى دايم و دردناك است .
فايده :
عدهاى استعاره را انكار كردهاند چون مجاز را انكار نمودهاند ، و عدهاى ديگر آن را در قرآن منكر شدهاند ؛ چون در بيان مطلب ايهام دارد ؛ و چونكه اجازهاى از
هامش
( 1 ) . آل عمران ، 21
( 2 ) . هود ، 87
( 3 ) . دخان ، 49
( 4 ) . آل عمران ، 103
( 5 ) . إنسان ، 15 و 16
( 6 ) . فجر ، 13