( ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ - الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ )
« 1 » ، كه « حبل - ريسمان » كه محسوس است براى پيمان بستن كه أمرى معقول است عاريت گرفته شده .
( فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ )
« 2 » « صدع » كه شكستن شيشه است و محسوس براى تبليغ كه أمرى معقول مىباشد استعاره شده ، و جامع بين آن دو تأثير است كه از « بلّغ » بليغتر مىباشد ، هر چند كه به همان معنى است ؛ چون تأثير « صدع » رساتر از تأثير تبليغ است كه أحيانا مؤثر نمىافتد ولى « صدع » حتما تأثير مىكند .
( وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ )
« 3 » ، راغب گفته : چون ذلّت بر دو گونه است : يكى آدمى را بالا مىبرد و ديگرى پايين مىآورد ، و در اينجا مقصود آن گونه است كه شخص را بالا مىبرد ، كلمهء « جناح - بال » استعاره شده ، انگار كه گفته شده باشد : ذلّتى كه تو را نزد خداوند بالا مىبرد به كار گير ، و همچنين است :
( يَخُوضُونَ فِي آياتِنا )
« 4 » ،
( فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ )
« 5 » ،
( أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى )
« 6 » ،
( وَ يَبْغُونَها عِوَجاً )
« 7 » ،
( لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ )
« 8 » ،
( فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً )
« 9 » ،
( فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ )
« 10 » ،
( وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ )
« 11 » تمام اينها استعارهء محسوس براى معقول مىباشند ، و جامع عقلى است .
پنجم : استعارهء معقول براى محسوس ، جامع بين آنها نيز عقلى است ، مانند :
( إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ )
« 12 » ، كه مستعار منه تكبّر است ، كه عقلى مىباشد ، و مستعار له بسيارى آب است كه حسّى مىباشد ، و جامع بين آن دو استعلاء است ، و آن نيز عقلى مىباشد ، و مانند آن است :
( تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ )
« 13 » ،
( وَ جَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً )
« 14 » .
و به اعتبار لفظ تقسيم مىشود به :
اصليّه ، كه لفظ مستعار در آن اسم جنس است ، مانند آيهء :
( بِحَبْلِ اللَّهِ )
« 15 » ،
( مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ )
« 16 » ،
( فِي كُلِّ وادٍ )
« 17 » .
و تبعيه ، كه لفظ در آن اسم جنس نيست ، مانند فعل و مشتقات آن ، مثل ساير
هامش
( 1 ) . آل عمران ، 112
( 2 ) . حجر ، 94
( 3 ) . اسراء ، 24
( 4 ) . انعام ، 68
( 5 ) . آل عمران ، 187
( 6 ) . توبة ، 109
( 7 ) . اعراف ، 45
( 8 ) . طلاق ، 11
( 9 ) . فرقان ، 23
( 10 ) . شعراء ، 225
( 11 ) . اسراء ، 29
( 12 ) . حاقة ، 11
( 13 ) . ملك ، 8
( 14 ) . أسراء ، 12
( 15 ) . آل عمران ، 103
( 16 ) . طلاق ، 11
( 17 ) . شعراء ، 225