عبد الله المأمون و ولايتعهد و جانشنين خلافت على بن موسى و همچنين كلمهء ذو الرياستين « 1 » به معناى صاحب دو رهبرى ، يكى روحانى و ديگرى سياسى ضرب شده بود . مأمون دختر خود ام حبيب را به عقد و ازدواج امام درآورد ، در حالى كه امام از لحاظ سنى 22 سال از خود مأمون بزرگتر بود .
مأمون فرمانى صادر نمود كه در آن على بن موسى به ولايتعهدى وى منصوب شده بود و آن حضرت نيز چند خطى در پشت آن اضافه فرمودند ، اين دستخط كه به عربى است تاريخ رمضان 201 هجرى ، ( 816 ميلادى ) را دارد . مأمون در اين نوشته تصريح مىكند كه بعد از وى امام رضا ( ع ) تمامى قدرت را بدست خواهند گرفت . امام رضا ( ع ) نيز قبول مىكند تا تمامى امكانات خود را براى تحكيم هرچه بيشتر موقعيت مأمون به كار اندازد ، با اين حال كلمهء جامع جفر « 2 » را ذكر مىكنند كه معناى آن به حروف ابجد چنين است ، كه « نميدانم چه اتفاقى برايم خواهد افتاد اما مشيت الهى هرچه باشد همان واقع خواهد شد » .
زمانى كه خبر اين انتصاب به بغداد مىرسد ، بزرگان خاندان عباسى سر به اعتراض برمىدارند كه چرا خلافت بايد از خانوادهء ايشان به خانوادهء على ( ع ) منتقل گردد . پيرو اين امر نيز ناآرامىهايى درمىگيرد كه موقعيت خلافت خود مأمون را نيز بر خطر مىاندازد .
مأمون روانهء بغداد مىشود و زمانى كه به سرخس مىرسد ، دستور قتل فضل بن سهل « 3 » وزير خود را كه در حقيقت انتصاب حضرت رضا ( ع ) به ولايتعهدى به پيشنهاد وى انجام شده بود را صادر مىكند . امام رضا ( ع ) در بازگشت به سناباد در توس وفات مىيابد . تاريخ دقيق وفات آن حضرت را سر ويليام موير « 4 » اوت 818 ميلادى مىداند .
صنيع الدوله همچنين به تفضيل شرح سئوالات مطرحشده از جانب وى از بعضى علماء در مورد مرگ حضرت رضا ( ع ) و پاسخهاى ايشان مىپردازد . در اين بحث روحانيان اعتراف مىكنند كه عليرغم اينكه هيچ دليل مستند و قانعكنندهاى دال بر مسموم
هامش
( 1 ) -Zavviriyasatain.
( 2 ) -Jama - o - Jafr.
( 3 ) - فضل بن سهل سرخسى وزير مأمون خليفهء عباسى است . وجه تلقيب او بذو الرياستين از آنروست كه هم رياست ديوان و هم رياست جيش را داشته است . او مردى كريم و شجاع و در فصاحت و بلاغت ممتاز بوده است . ص 561 فرهنگ فارسى معين ، بخش اعلام .
( 4 ) -Sir William Muir.