در نوشتههاى وقايعنگاران ايران به قيام سالار فراوان اشاره شده است . اما مطالب به حدى پراكنده است كه به سختى مىتوان آنها را جمعبندى نمود و بهم ربط داد . در مرآت البلدان يكى از بهترين شرحهاى مربوط به اين واقعه آورده شده اما تعداد اسامى در آن به حدى زياد است كه خواننده مطلب را به سختى درمىيابد . با همهء اين تفاسير يك چيز حتمى است و آن اينكه در زمان به سلطنت رسيدن ناصر الدين شاه ؛ خراسان به كلى خارج از سلطهء وى و عملا از استقلال كامل برخوردار بوده است .
در سال 1848 م . حاجى نور محمد خان سردار و سليمان خان افشار مأمور مىشوند تا نفوذ حكومت مركزى را در خطهء خراسان عملى سازند . اما سالار زير بار نمىرود و به نصايح عمويش نور محمد گوش نمىدهد . در نتيجه سال بعد سلطان مراد ميرزا ، حسام السلطنه با سپاهى از تهران بجانب خراسان روانه شد . شايد لازم نباشد به ذكر حركتها و تدابير رؤساى ايلهاى مختلف در خصوص اين لشكركشى بپردازيم ، امّا بگويم كه وقتى سپاه حسام السلطنه به سبزوار مىرسد ، كارى نمىتواند از پيش ببرد و او در اين فكر مىافتد كه بازگشته و براى تهيهء آذوقه به جانب شاهرود روان شود . در اين هنگام سام خان رئيس كردهاى قوچان از گروه سالار روى گردانده و با 600 سوار به حسام السلطنه ملحق مىشود « 1 » .
سام خان ، حسام السلطنه را متقاعد كرد تا به جاى رفتن به شاهرود به سوى قوچان حركت كند و قول تهيهء آذوقه و ملزومات ديگر را نيز به وى داد . در راه عبور از سر ولايت آنها صفىآباد را تصرف كرده و بغايرىهاى ساكن آن را به اطاعت وادار نمودند . بعد حسام السلطنه به اسفراين و از آنجا به جغتاى رفت . سالار در اين هنگام خواست تا به الهيار خان جوينى كمك برساند اما تلاشهايش عقيم ماند و حسام السلطنه ، جغتاى و آققلعه را تصرف كرد . سپس به سبزوار رفته و اردوگاه خود را در محلى بنام خسروگرد بر پا كرد .
هامش
( 1 ) - نوشتهء مؤلف كتاب دربارهء سام خان زعفرانلو ( شجاع الدوله ) ، درست نيست . در آغاز فتنهء سالار در خراسان ، سام خان و برادر ديگرش ابو الفيص خان در تهران تحت نظر بودند . ص 49 تاريخ حقايق الاخبار ناصرى به محض فوت محمد شاه قاجار ، سام خان به موطن خود برميگردد و از طرف عموزادگانش كه در اسفراين و قوچان ساكن بودند مورد حمايت قرار مىگيرد . سام خان پس از به قدرت رسيدن به سبزوار ميرود و از حسام السلطنه در مقابل حسن خان سالار حمايت مىكند . حسام السلطنه مدت سه ماه زمستان در اسفراين ميماند . رجوع كنيد به ص 227 كتاب سه سفرنامه به كوشش مترجم همين كتاب و تاريخ حقايق الاخبار ناصرى ص 49 تا 53 و جلد ششم شرححال رجال ايران تأليف مهدى بامداد .