همراه ما در انجام اين كار بسيار ماهر بودند و بمراتب از افراد محلى بهتر بودند . روشى كه آنها شترها را از نهر عبور مىدادند برايم تازگى داشت . آنها عقيده دارند كه نيمهء جلوئى شتر از نيمهء پشتش سنگينتر است و به همين علت است كه شتر در آب نمىتواند سر خود را بيرون نگهدارد ، پس براى حفظ تعادل حيوان يك نفر بر پشت آن مىنشيند . آنها شتر را مانند اسب عبور نمىدهند ، « 1 » به بينى هر حيوان يك بند وصل مىكنند و يك نفر در جلو شنا كرده و براى هدايت شترها مهار آنها را بدست مىگيرد . منظرهاى بسيار ديدنى است تمامى شتر در آب فرو رفته و فقط سر آن نمايان است و مردى كه بر پشت آن نشسته است تا نيمه در آب فرو رفته است .
گروه را براى برافراشتن چادرها و استقرار اردوگاه در خواجه احمد « 1 » گذاشتيم و خودمان براى ديدن بند سيستان بر روى هلمند كه حيات منطقه بىترديد به آن بستگى دارد رفتيم . دهكدهء جديد خواجه احمد در كنارهء راست نهر واقع گرديده و كلا 300 خانواده داشت كه در كپرهايى زندگى مىكردند . اين دهكده را حشمت الملك به سردار سعيد خان داده بود . در نيمه راه ، دهكدهء قديمى خواجه احمد را كه بر فراز تپهاى واقع مىشد ديديم ، از اين دهكده جز خرابههائى كه ديوارى دور آن را فراگرفته چيز ديگرى بر جاى نمانده بود . يك يا دو ميل بعد به قلعهء كوچك كوهك « 2 » رسيديم ، اين قلعه كه بر روى تپهاى قرار داشت به كلى عارى از سكنه بود ، بلافاصله بعد از قلعه و در بالادست آن بند يا سد با پهنايى حدود 13 متر و نيم تا 18 متر كه كلا از شاخههاى درختان گز ساخته شده بود قرار داشت ، بخاطر بارانهاى اخير رود آب زيادى داشت و حدود 4 / 1 سد شسته شده و آب به راحتى از آن عبور مىكرد .
طغيان رود در طول بهار و تابستان ادامه دارد و اين بخاطر آب شدن برفها در ناحيهء هزارهجات است . حوالى ماه اوت يا سپتامبر وقتى كه طغيان رود تحليل مىرفت هريك از دهكدههاى اين ناحيه يك عده از افراد خود را براى تعمير و مرمت بند گسيل مىدارند هر چند تمام ناحيه را درختان گز دربرگرفته است . ليكن فراهم آوردن همين شاخهها و حمل آنها به نزديكى سد آسان نيست در سال 1884 م . از طرف مرز افغانستان اين ناحيه را ديده بودم . در ظرف اين چند سال منطقه بيشتر رو به خرابى نهاده بود و احساس مىكنم كه اين وضع سال به سال نيز بدتر خواهد شد و جمعيت منطقه نيز رو به كاهش خواهد نهاد .
هامش
( 1 ) - دهى است از دهستان ناروئى بخش شيب آب شهرستان زابل . فرهنگ جغرافيائى ايران جلد هشتم .
( 2 ) - نام اين دهكده در فرهنگهاى جغرافيائى و آباديهاى ايران ديده نشد ، ولى در نقشه گيتاشناسى و همچنين در جغرافياى مفصل ايران جلد دوم تأليف مسعود كيهان آمده است . همچنين در ص 955 جلد سوم تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس تأليف محمود محمود محل آن را كنار رود هيرمند دانسته است .