مخصوص ابدان در روز قيامت .
خيرات و شرور بدن كه همان لذات و آلام جسمانى باشد ، معلوم و ظاهر است و محتاج به تعليم و بيان نيست و حال آن كه پيغمبر ما صاحب شريعت محمديه حال سعادت و احوال مربوط به شقاوت بدن و لذات و آلام و خيرات و شرور جسمانى را به نحو مبسوط بيان كرده است . و بهشت و دوزخ عبارت است از همين لذات و آلام جسمانى مخصوص به ابدان در عالم آخرت .
و قسم ديگر از معاد آن است كه به عقل و قياس برهانى ادراك شود و حال آن كه انبيا نيز آن را تصديق نمودهاند و آن اشاره است به آيات و احاديث دلالتكننده بر تجرد و بقاى نفوس ناطقه و بقاى آن بعد از بوار بدن و التذاذ نفوس باقيه بعد از ابدان به لذات باقى دائم و اين ، سعادت و شقاوتى است كه با برهان عقلى ، ثابت مىشود و به نفوس مجرده از ابدان ، اختصاص دارد ، اگر چه قواى واهمهء ما از دريافت حقيقت سعادت و شقاوت مخصوص ارواح مادامىكه در قيد بدن و تعلق طبيعت است ، عاجز است ، چه آن كه نفس ، مادامىكه در سجن طبيعت محبوس است و به غواشى بدنيه مقيد ، از تصور امور عقلى و رسيدن به كنه لذات و آلام روحانيه محروم است [ 1 ] .
رغبت حكماى الهى به رسيدن به اين قسم از سعادت و نيل و ادراك اين قسم از سعادت ، از درك لذت و سعادت مخصوص به ابدان ، بيشتر و لذات مخصوص به ارواح و سعادت خاص نفس [ 2 ] مجرد ، از لذات جسمانى و بدنى نزد آنها
شرح
[ 1 ] . مگر نفوس كمّل كه ملكوت وجود بر آنها مكشوف است . و قيامت را در همين نشأت جسمانى شهود نمايند و خود را در امور عقلى منغمر ديده بلكه با تعلق به بدن ، مظهر تجلى ذاتى حق واقع شدهاند و باده از تجلى ذات نوشيده و چه بسا چنان وجود مجازى خود را ، در حق ، فانى نمودهاند كه به مقام صحو بعد از محو و تمكين بعد از تلوين و بالأخره به مقام فناء عن الفناءين رسيدهاند .
[ 2 ] . لذات عقلانى ، نزد اوليا و انبيا نيز قهرا مطلوبتر و توجه به لذّات عقلانى مسلّما بيشتر است ، بلكه كمّل ، به لذّات مخصوص ابدان اعتنا ندارند و بهشت عقلانى نيز نزد آنان نسبت به جنت ذات و