شرح
متفرق در عالم و . . . و . . . باشد ، قهرا محل حشر هم بايد همين دنيا باشد .
و قد أجيب عن هذا الإشكال و أمثاله بما يأتي مفصّلا : منظور آن است كه در مسائل اعتقادى آن هم مثل مسألهء معاد بايد توجه داشت كه آيات ناظر به معاد در صدد بيان چه امرى هستند ؟ تفاوت نشأت آخرت با عالم دنيا به چيست ؟ اصولا معاد بر چه اصلى بايد استوار باشد ؟ بايد بين محكمات و متشابهات از آيات ، فرق گذاشت . آيا آيات وارد در معاد ، از محكمات كتاب و يا از متشابهاتند يا برخى محكم و برخى متشابه مىباشند ؟ قيامت براى چه يوم تبلى السرائر است ؟ آيا حيات ، ذاتى ابدان اخروى است و يا عرضى است مثل ابدان دنيوى ؟ معاقب امرى خارجى يا داخلى است يا هر دو ؟ وجوه فرق بين اين دو از چه قرار است ؟
زمان ما ، دورهاى نيست كه هر چه به فكر شخص مبتدى يا منتهى راجلتر از مبتدى مىرسد به قلم آورد و به اسم دين و قرآن ، اشاعه دهد . مقام شريعت الهى از اين كه هر تازهواردى ، به آن ورود نمايد و با ضرس قاطع در مسائل شرعى اظهار نظر نمايد بالاتر است . انغمار در دنيا و لوازم آن و توجه به لذّات دنيوى و طلب حظوظ جهت حيوانى و وقوع در صراط بهيمى و عشق به ماديات و انصراف از معنويّات و اعراض از حق و عدالت و آلودگى به هواى نفس ، به كلّى انسان را از معرفت حق جدا مىكند . و قول و اعتقاد شخص غير متقى در علميات ، به خصوص در علم الهى و مباحث مربوط به عقايد دينى ، زياد ارزش ندارد .
از نوشتهء بعضى از مدعيان فضل و معرفت كه در مباحث فلسفى و مسائل اعتقادى احاطه و آگاهى لازم را ندارند و به كنه مسائل غامض و دقيق فلسفى و حكمى نرسيدهاند ، با اين كه اهل استعداد و دركند به واسطهء عدم ممارست در اين مبانى ، معلوم مىشود كه خيلى زود است كه بتوانند در مباحث مربوط به عالم مثال و برزخ و مشكلات مسائل معاد اظهار نظر نمايند . و بهتر است كه بعد از تحصيل بيشتر و ايجاد قدرت و قوّت فكرى از ناحيهء مطالعه و دقت و ممارست و تحصيل احاطه و تضلّع ، به فكر تحرير و تنظيم مطالب علمى برآيند و با عجله ، خود را در صف ارباب تأليف و صاحب نظران قرار ندهند و خيلى زود در مسائل معضل اظهار نظر ننمايند ؛ چه آن كه به قول حكيم سبزوارى - اطاب اللّه ثراه - مطالب علمى را فهميدن هنر است نه مبادرت نمودن به ردّ و ايراد و نفى آن كه :نكتهها چون تيغ پولادست تيز * گر ندارى تو سپر ، واپس گريزنزد اين الماس ، بىاسپر ميا * كز بريدن ، تيغ را نبود حيابايد توجه داشت كه قالب الفاظ ، جهت اظهار حقايق و معنويات و مطالب عاليهء مربوط به معاد