تحقق لذت و الم جسمانى در عالم آخرت توقف دارد .
شيخ اشراق و اتباع او نيز چون به تجرد مثال و امكان تحقق جسم و الم و لذت جسمانى در نشآت بعد از موت معتقد نيستند و تجرد برزخى را فقط در قوس نزول قايلند ، نمىتوانند به اين برهان استدلال نمايند ؛ چون بهشت و جهنم حاصل از اعمال و افعال و نيات ، همان بهشت يا جهنمى است كه
( أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ )
[ 1 ] .
بنابر تجرد برزخى مثال در صعود و نزول وجود ، حشر اجساد و اجسام و معاد جسمانى و نيل به انواع لذات و آلام جسمانى در نظام وجود از طريق مبادى و غايات ، ضرورى و حتمى است [ 2 ] .
بنابر آنچه كه ذكر شد ، بيان اين معنا كه : « سمع ، دلالت نمايد بر بعث ابدان و تعلق روح و عود آن به بدن و دخول در جنت حسّيه و درك لذات يا آلام حسى جسمانى . و عقل حكم نمايد به معاد روحانى و نيل به مقامات و مراتب عاليه از درجات روحانيه . و شك نيست كه اين معنا يعنى اجتماع سعادت عقلى و حسى و همچنين جمع ميان آلام روحانى و جسمانى در باب وعد و وعيد ، ادخل خواهد بود . . . » [ 3 ] ، از مناقشات خالى نمىباشد . و از براى صاحب گوهر مراد كه تجرد برزخى خيال و وجود عالم اجسام در آخرت را منكر است ، نفعى ندارد [ 4 ] .
شرح
[ 1 ] . آل عمران ( 3 ) آيهء 133 .
[ 2 ] . لذا صدر المتألهين گويد : عقل به طور استقلال بر لزوم و وجوب حشر اجسام و اجساد حكم نمايد و شرع نيز آن را تصديق نموده است . و اين كه حكيم فاضل ، عرفى طالقانى - ملا نعيما - و حكيم محقق صاحب شوارق گفتهاند : حكما در معاد جسمانى مقلّدند و نيز مناقشهء نعيما در اين دليل ملا صدرا بىوجه است و از عدم غور در مسلك و مرام اين فيلسوف نحرير حاكى مىباشد .
[ 3 ] . گوهر مراد ص 450 .
[ 4 ] . واقعا جاى تعجب است از مردى محقق مانند صاحب شوارق كه امر باقى در انسان را همان روح مجرد امرى مىداند و بر عدم بقا و بوار نفوس حيوانى و قواى جزئى انسان برهان اقامه نموده است ، بعد در صفحهء بعد در صدد اثبات حشر اجساد بر مىآيد ، مگر امكان دارد كه شريعت محمدى انسان را به امر محال از قبيل اجتماع دو نقيض يا وجود شريك البارى متعبّد نمايد .