حقيقت انسان ، دو معاد تحقق دارد و وجود انسان در مقام سير به عالم آخرت ، داراى دو معاد است . و حقيقت انسان معجون از اين دو خلط ، با اين دو ( بدن و روح ) محشور مىشود . و اين مسلّم است عند المحققين كه عود روح به بدن در عالم دنيا و تعلق آن به بدن دنيوى عبارت است از تحقّق عالم دنيا نه آخرت ، لذا « غزالى » و « فخر رازى » و جمعى ديگر از اهل تكلم و محققان از اهل كلام گويند :
فرق بين تناسخ و معاد آن است كه عود روح به بدن و عود نفوس به ابدان در عالم طبع و دنيا تناسخ و عود روح به بدن در آخرت معاد و حشر است .
نقل مذاهب حكماى اسلامى در معاد
اقدمين از حكما چون در علم مبدأ و معاد ، تابع انبيا و اوصياى انبيا بودهاند و از مشكات نبوت ، اخذ معارف نمودهاند ، هم به معاد جسمانى اذعان داشتهاند و هم به حدوث زمانى عالم معتقد شدهاند . چون عويصات حكمت را به رمز ، تقرير نمودهاند و متأخران و ناظران به كلمات آنان به مراد آنها پى نبردهاند ، انكار معاد و قول به تناسخ و اعتقاد به قدم عالم را به آنان نسبت دادهاند . مثل آن كه به اعاظم از حكماى عجم و خسروانيين قايل و معتقد به توحيد ، ثنويت نسبت داده شده است . و ناظران به عقايد و افكار آنان از باب عدم نيل به مرام آنان و يا به واسطهء عناد و لجاج ، كلمات آنها را به اصول صحيح و قواعد درست حمل ننمودهاند و آنان را منحرف توصيف كردهاند . ما ، در اين مختصر فقط به ذكر مشارب حكماى اسلامى مىپردازيم . و در ضمن نقل عقايد حكماى دورهء اسلامى در مباحث عالم
شرح
مقوم حقيقت معاد است و شريعت محمدى معاد را به عود روح إلى البدن الدنيوى في النشأة الدنيويه معرفى فرموده و يا آن كه معاد ، به حشر روح و بدن معا قوام دارد ؟ اضافهء روح به بدن امرى مسلّم است . و بحث در اين است كه عود روح به بدن و حشر به حق ضرورى شريعت است و يا آن كه روح ( نفس ناطقه ) و بدن هر دو محشور مىشوند ؟ حق آن است كه اجساد و ارواح هر دو محشور مىشوند .