يكى از اكابر متأخّرين [ 1 ] از عظماى حكما و متألّهان ، به معاد جسمانى معتقد است نه از باب عود روح به بدن در همين نشأت دنيا [ 2 ] ، بلكه از باب تحرك بدن به سوى روح و اتصال آن به روح بدون آن كه نفس ناطقه از عالم خود تنزل نموده و بعد از انصراف از بدن و اتصال به ملكوت اعلى هبوط نموده و در عالم دنيا به بدن تعلق گيرد .
تعقل اين معنا كه فرق بين تناسخ و معاد آن است كه تعلق نفس به بدن در آخرت جهت نيل به درجات يا دركات ، معاد است و عود در دنيا تناسخ و اينكه
شرح
[ 1 ] . و هو الحكيم النحرير آقا على مدرس تهرانى زنوزى - قدس سره - و برخى از تلاميذ او .
اين ، رأى خاصى است در معاد كه به طور تفصيل در حواشى اسفار - كه آن حواشى را به صورت رسالهاى مستقل درآورده است - در اين مسأله آن را بحث نموده و در اوايل اين رساله گويد : معاد جسمانى اين نيست كه روح ، بعد از ترقى و تكامل و عروج از بدن ، دوباره تنزل نموده به همين بدن موجود در قبور عودت نمايد ، بلكه بدن ، به طرف روح متحرك است تا به روح متصل شود .
بنا به تقرير استادنا الحكيم الإلهى آقا ميرزا ابو الحسن قزوينى - ادام اللّه تعالى بركاته - نهايت درجات تكامل بدن و اول اتصال آن به روح يك چيز است .
آقا على از براى فرار از مفسدهء بيّن تناسخ و رجوع شىء از فعليت به قوه - كه همان اقتضاى شىء است بطلان ذات خود را - بدن را به سوى نفس متحرك مىداند .
آيا اين بدن در كجا واقع است ؟ و ماده متحركى كه ناچار به صورت نوعيهء حالّ در خود تقوّم دارد چيست ؟ و يا كدام صورت ، مقوّم اين ماده است ؟ و با اين كه بدنى كه بعد از جدا شدن از نفس ، بدن محسوب نمىشود ، اگر در صراط تكامل واقع شود جهت بدن بودن آن براى نفس مفارق از بدن چيست ؟ و به چه موجود است ؟ همهء اين سؤالات و سؤالات ديگر ، در اواخر اين مبحث عنوان مىشود . و اصولا ما تمام مطالب اين رساله را نقل و شرح نموده ، بعد به ايراد وجوه مناقشه بر اين مسلك مىپردازيم .
[ 2 ] . آقا محمد رضا قمشهاى عارف نامدار و متألّه محقق ، معاصر آقا على ، مسلك آقا على را مورد ايراد قرار داده و در جلسهاى ، مناظرهاى عجيب بين اين دو اتفاق افتاده كه آقا محمد رضا بر معاصر خود غالب آمده . بعضى از اساتيد ما و برخى ديگر از تلاميذ آقا على آن را چاره مشكل دانستهاند ، ولى به عقيدهء حقير ، اين مسلك ، در سستى و بىاساسى اوهن از بيت عنكبوت است .