بنابر آنچه بيان شد از باب وفا به وعد [ 1 ] و وعيد ، عود انسان [ 2 ] و رجوع او به زندگى بعد از موت ، واجب و لازم است . و اين خود از مستقلات عقليه بشمار مىرود . عقايد و آرا در باب معاد از اين قرار است :
اكثر متكلمان ، به معاد جسمانى فقط معتقدند .
و اكثر محققان از حكما و فلاسفه ( اوايل ) به معاد روحانى معتقدند ، چون قوام انسان را به نفس ناطقه دانند و باقى ، نفس و روح است . و بدن ، فانى و معدوم مىشود .
برخى از محققان حكما - اهل تحقيق از متألّهان حكما در ادوار اسلامى و محققان از متكلمان - به هر دو معاد - جسمانى و روحانى - قايلند .
شرح
[ 1 ] . برخى گويند : وفا به وعد ، لازم و واجب است و عقل مستقلا به لزوم آن حكم مىنمايد و اما وفا به وعيد ، واجب نيست و رحمت واسعهء الهى شامل كليهء موجودات است . و اين ، با خلود جمعى از عصات و كفار كه به طور دوام منشأ شرورند و اساس ملكات مبدأ شرور و بنيان شقاوت ، در نفوس آنان مستحكم شده و طبيعت ثانويه گرديده است ، منافات ندارد . و شدت و ضعف عذاب و بقا و دوام يا انقطاع عذاب ، تابع مبادى عذاب موجود در مكمن روح معذّب ، است .
2 . بايد به اين نكته نيز توجه كامل داشت كه عذاب كفار و عصات و منغمران در دنيا - كه براى ابقاى سلطهء خود بر ناس و تكميل شهوات نفسانى از هيچ ظلم و جور و چه بسا جهت ابقاى خود اگر چه زمان قليل باشد ، از كشتن و غارت و به خون كشيدن كليهء نفوس ، ترديد هم به خود راه نمىدهند - از باب تشفى نيست . و در آخرت ، علل اتفاقيه نيز وجود ندارد و اين دنياست كه دار اتفاق است و در آخرت ، هر مسبّبى بر سبب خود مترتّب مىباشد « 1 » و مبدأ عذاب ، در باطن نفوس معذبين ، راسخ و پايدار است . و وزش باد رحمت حق و نزول فيض از مبدأ مطلق در نفوس خبيثه به عذاب و نقمت مبدل مىشود . و همين فيض وجودى در اهل اطاعت و نفوس پاك و طاهر به رحمت مبدل گردد كه :هر وجودى كز عدم بنمود سر * بر يكى زهر است بر ديگر ، شكر
هامش
( 1 ) شفاعت ، از علل اتفاقى - نظير شفاعت در دار دنيا - بشمار نمىرود . و بايد استحقاق شفاعت و مبدأ ظهور و بروز نور شفعا در باطن نفس انسانى موجود باشد . اين نحو قابل قبول نيست كه انسان غوطهور در انواع موجبات بعد از حق ، مستحق شفاعت باشد . آنچه كه از شفاعت در اذهان عوام شيعه موجود است ، موجب بلا اثر نمودن تمام احكام آسمانى است .