دائما به صورت جسمى ، متصور باشد [ 1 ] و نفس ناطقه ، به مشرب تحقيق - اگر چه مرتبهء اعلاى آن ، فانى در حق مطلق و باقى به او شود و جميع مراتب عقول را طى كرده و پا بر فرق عقل اول نهد - هرگز از جسم به طور مطلق مجرد نشود .
شرح
[ 1 ] . و اين تقيّد انسان به بدن و جسم ، اعم است از ظهور او به صورت جسم مادى و مثالى و بدن دنيوى و اخروى . و ملاك اكمليت ، سعهء درجات و احاطه به مراتب و ظهور در كثرات و تجلى در جسمانيات بدون وساطت امرى ديگر و ملاك اشرفيت ، تنزه از ماده و جسم و تقدّر است به طور مطلق و ظهور در ماديت به وساطت شىء ديگر مباين الوجود . روى همين مشرب مىتوان گفت :
انسان ، روح مجرد صرف نيست ، و نيز حقيقت و ماهيت مادى صرف و محض نيز نمىباشد ، بلكه حقيقتى است مزدوج از جسم و روح ، و امرى است مركب از جهات خلقى و جهات امرى« أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ »« 1 » . مرتبه و مقام تجرد و تروحن او نيز داراى عرض عريض و مقام خلقى و مرتبهء ماديت او نيز ، داراى عرضى عريض است . جسم مأخوذ در حقيقت انسان ، اعم است از جسم دنيوى و اخروى . و وجود تجردى او نيز اعم است از تجرد برزخى و تجرد تام و فوق التمام و يا مقام فوق التجرد كه گاهى و احيانا به اعتبار فناى او در حق و انغمار در وجود مطلق و غلبهء احكام وجوب و سيطرهء احكام وجود مطلق و مغلوبيت جهات امكانى ماهيت نيز از مقام شامخ وجودى او سلب مىشود .
به اين اعتبار مىشود گفت : بدن و جسم ، جزء لا ينفك از حقيقت مركب انسان است ؛ جسم لا به شرط و بدن مطلق ؛ نه بنابر مشرب مشهور كه تجرد را در تجرد تام منحصر و نفس ناطقه را جسمانية الحدوث و روحانية البقاء مىدانند كه بالأخره ، بدن را رها نموده و مجرد تام مىشود . و فرق بين افراد آن و تمايز در افراد ، از ناحيهء ملكات مكتسبه در جلباب بدن در ازمنهء تعلق به بدن مىباشد .
اين مشرب و اين مسلك بر چند اصل اساسى از جمله : اصالت وجود و وحدت حقيقت آن و تشكيك خاصى و حركت جوهرى و تجرد خيال و برزخ و . . . مبتنى است . به همين جهت ، صاحب شوارق نمىتواند بگويد حقيقت و هويت انسان ، مركب است از روح و بدن و هويت او قائم به اين دو است ، لذا معاد نيز بايد مركب از اين دو جزء باشد ؛ چون مشرب ايشان همان مسلك شيخ و اتباع اوست كه معتقدند نفس ، بعد از موت به كلى از بدن ساقط الإضافة مىباشد .
هامش
( 1 ) . اعراف ( 7 ) آيهء 54 .