است از او جدا نمىشود . لذا اهل عرفان گويند : سالك عارف بعد از فناى در احديت وجود و نيل به مقام بقا - به بقاى حق نه به ابقاى او - عين ثابتش محو شدنى نيست كه :
سيهرويى ز ممكن در دو عالم * جدا هرگز نشد و اللّه أعلم
جواب ديگر آن كه دو اسم مبارك « اول » و « آخر » از مبدئيت مطلقهء حق حكايت و بر اين معنا دلالت نمايند كه حق اول غايت مطلق و نهايت مطلقه است . و در حكمت متعاليه و اخبار وارد از عترت ، ثقل اصغر - عليهم السّلام - به ثبوت رسيده است كه
شرح
نمىشود به اين آيات و اخبار استدلال نمود .
جواب وجه دوم نيز واضح است و مىشود به وجوه متعدد از آن جواب گفت ، از جمله آن كه :
يبدأ الخلق . . . لازم نيست كه خلقت ، هميشه ايجاد شىء از كتم عدم باشد ، شاهد بر اين ، كلام معجز نظام حق است در بابت خلق انسان( وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ )« 1 » و يا( خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ )« 2 » ؛ چه آن كه هر موجود حادث زمانى ، از ماده ( جهات قابلى ) و صورت ( نفس ناطقه ، جهت فاعلى مفاض از حق ) مخلوق است و هر موجود مادى ، به ماده و استعداد و تحريك ماده و خروج آن از قوه و استعداد به فعليت و كمال مسبوق الوجود است .
ما ، در مباحث بعد بيان مىنماييم كه حقيقت معاد با حفظ عقايد و مشارب متعدد و مختلف ، همان بازگشت به حق و رجوع به بدايت وجود است . و اسم « اول » از قوس نزول و « إنّا للّه » از مبدئيت مطلقهء الهى حكايت نمايد .
و قوس نزول عبارت است از ظهور حقايق امكانى بر سبيل ترتب و نظم ، از مبدأ وجود ، و تجلى حق به صورت وجود منبسط و فيض مقدس در جلباب و هياكل و اعيان موجودات ، و ظهور وجود به صورت عقل و مرور فيض ، از مجارى عقول و برازخ و نزول در مرتبهء نازلهء فيض كه همين عالم مواد و استعدادات باشد ، و قوس صعود عبارت است از :
حركت از قوه به فعليت و طى مدارج فعليت و نيل به مقام عقل و طى درجات وجودى و كشف سبحات جلال و جمال و بر كنار زدن حجب ظلمانى مراتب ماده و لوازم آن و هتك استار نورانى و فناى در حق كه اسم « آخر » مقتضى تحقق قوس صعود است .
هامش
( 1 ) . سجده ( 32 ) آيهء 7 .
( 2 ) . رحمان ( 55 ) آيهء 14 .