مطلوب آنان از حيث دلالت اظهر - عمل نمودهاند [ 1 ] .
نقل و فضاحة
كسانى كه به معاد جسمانى قايلند و اين مسأله را بر لزوم انعدام اشيا بالأسر ،
شرح
[ 1 ] . كسانى كه به تكميل قوهء عقلى خود نپرداختهاند و بدون تكميل قوهء ادراكى خود ( از طريق تحصيل حكمت متعاليه و غور در مباحث مربوط به مبدأ و معاد و تحصيل امور عامه و سير در كتب مدوّنه در عقايد ) به مباحث اعتقادى مىپردازند و مطالب عجيب و غريب و آرا و عقايدى كه تضحك منه الثكلى ، و يبكي منه العريس از خود بروز مىدهند ، در عصر ما نيز كم نيستند . اين اشخاص چه بسا در علوم منقول صاحب اطلاع و احيانا صاحب نظر باشند ، ولى تبحر در فروع ، بدون استحكام قواعد مربوط به اصول ، مانع لغزش فكرى در عقايد نمىشود . حقير در ايامى كه در نجف اشرف به تحصيل اشتغال داشت ، مطلبى از يكى از اساتيد بزرگ و مسلم در فقه و اصول شنيد كه حيرت نمود و همين مطلب بعدها به قلم مقرر چاپ شد . استاد ، مبحث طهارت تدريس مىنمود و بحث آن روز اين بود كه قايلان به تجسيم - مجسّمه - از فرق اسلامى محكوم به حكم طهارتند يا نه ؟ استاد فرمود :
ملا صدرا قايل به تجسيم مبدأ اعلى است و خداوند را جسم مىداند . ملا صدرايى كه آن همه دلايل بر تجرد حق از ماده و صورت و تجرد او از جنس و فصل و تنزه او از اجزاى عقلى و تجرد او از ماهيت و وجود اقامه نموده است ، مگر امكان دارد خداوند را جسم بداند .
منشأ اشتباه اين بود كه ملا صدرا در شرح اصول كافى در مقام بيان آن كه اشيا ، غير از وجود خاص خود ، ممكن است به اطوار متعدد از جمله جسم موجود شوند ؛ جسم علاوه بر وجود خارجى ، داراى وجودى است در علم انسان به اعتبار وجود ذهنى و نيز داراى وجودى است در عالم عقول ، جسم عقلى موجود به وجود كلى عقلى . و از جملهء اطوار جسم عبارت است از تحقق جسم به حسب وجود علمى ، - قبل از وجود خارجى - در علم حق ، چه آن كه مشرب تحقيق در وجود ذهنى همان تحقق اشيا است بحقايقها لا بأشباحها . و صورت جسم بلكه كليهء اجسام در وجود علمى و موطن تفصيلى علم حق در مقام واحديت مانند جميع حقايق خارجى به وجودى مناسب با مقام شامخ ربوبى موجودند . و اين وجود قبل از ايجاد ، ملاك علم حق است به حقايق ؛ چون علم ، به معدوم مطلق تعلق نمىگيرد . بنابراين ، جسم به اعتبار انكشاف در مشهد علم ربوبى ، جسم الهى است . و عدم تفرقه بين حمل اولى ذاتى و حمل شايع صناعى سبب شده است كه گفته شود :
ملا صدرا از قايلان به تجسيم است .