رَبِّكَ . . . )
[ 1 ] و
( هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ . . . )
[ 2 ] گفتهاند : جمهور اهل اسلام اتفاق دارند بر اين كه جايز است به جواز ذاتى ، طريان و عروض عدم نسبت به جميع اشيا ، ولى در وقوع آن اختلاف دارند ؛ چون بعضى ، انعدام همهء اشيا غير از عرش را جايز مىدانند [ 3 ] .
شرح
[ 1 ] . رحمان ( 55 ) آيههاى 27 و 26 .
[ 2 ] . روم ( 30 ) آيهء 27 .
[ 3 ] . در اين كه مراد از عرش مذكور در كتاب و سنت چيست ؟ و آيا عرش ، صاحب اطلاقات عديده و داراى مصاديق مختلف است و يا آن كه عرش ، يك مصداق بيشتر ندارد ، آيا عرشى كه قبول عدم نمىنمايد كدام عرش است ؟
اين كه امام فخر رازى گفته است كه بسيارى از علماى شريعت و مفسران ، به عدم انخراق عرش قائلند ، معلوم مىشود كه در انهدام و انعدام جميع حقايق غير عرش اتفاق دارند ، اختلاف در افناى عرش است .
بنابر امتناع اعاده معدوم اگر ذوات و حقايق ، معدوم شوند ، ديگر معاد ، محقق نمىشود ؛ چون معدوم ، عود ننمايد و شخص معاد بايد همان شخص مبتدأ باشد نه شىء مماثل و مشابه او ، چون حكمت معاد قائم است بر ايصال ثواب به اهل طاعت و رسيدن عذاب به اهل عصيان ، لذا گويند :
« . . . إنّ اللّه يفرّق الأجزاء و يزيل التأليف عنها ، و لكنّه لا يعدمها ، فإذا أعاد التأليف إليها و خلق الحياة فيها مرّة أخرى ، كان هذا الشخص هو عين الشخص الذي كان موجودا قبل ذلك ، فحينئذ يصل الثواب إلى المطيع و العقاب إلى العاصي و يزول الإشكال . . . » .
بنابر عدم تجرد نفس ناطقه و التزام به عقيدهء مذكور ، معاد ، متصور نمىباشد ، چون بنا بر زوال اعراض و فناى صفات ، مثل : علم و قدرت و حيات و اراده و حب و بغض و عقل و فهم و ساير صفاتى كه مبدأ عصيان و يا سبب اطاعت مىباشند ، معدوم مىشوند ، در اين صورت ، معذّب در حقيقت غير عاصى و مثاب ، غير مطيع خواهد بود .
اصولا مسألهء جواز ايجاد عالمى مثل اين عالم و يا افناى حقايق ، عند القيامه و اصولا جواز انعدام شيئى از اشياى موجود بنا بر قواعد عقلى از ممتنعات محسوب مىشود ؛ چه آن كه مناسبت و سنخيت بين علت و معلول و خالق و مخلوق لازم و اين كه علم عنايى حق ، مقتضى آن است كه فياض على الإطلاق ، هر ممكنى را به كمالات لايقهء آن برساند . بنابراين امكان تحقّق معلول و ملايمت ذاتى وجود نسبت به ذوات امكانى و حقايق وجودى ، هر معلولى كه تحقق آن ، ممتنع