بنابر آنچه كه ذكر شد فساد قول به انعدام حقايق وجوديه من رأس و ايجاد آن بعينها معلوم مىشود . ما ، در صدر بحث نقل نموديم كه اين مسأله در كتب اهل كلام مسطور است كه « هل العالم بجميع أجزائه قابل لطريان العدم أم لا ؟ » جمهور اهل حكمت و معرفت ، معتقد به امتناع و برخى از متكلمان قايل به جوازند [ 1 ] .
چون عوالم وجودى ، نزد حكماى محقق ، متعدد و متكثر است و جهت تجرد بر جهت تجسم و ماديت ، غلبه دارد و عالم ماده نسبت به عوالم ربوبى در حكم اقل قليل است و مجرد ، نسبت به ماديات ، روح و اساس و اصل بشمار مىرود .
و ماده ، ظهور ناقصى از حقايق مجرده مىباشد ؛ و از آن جايى كه مجرد به اعتبار فقدان مادهء قابل كون و فساد و مبدأ حركت و تغير ، قبول فنا و عدم ندارد و در معرض تغيّر و انفعال واقع نمىشود ، عروض عدم بر حقايق وجوديه محال و ممتنع است .
ماديات نيز برخى ، بهره از تجرد دارند ، مانند نفوس متعلق به ابدان حيوان تام و انسان ، از آن جايى كه صورت و ظهور مجردند عدم ، قبول نمىنمايند .
و ان سألت الحق جهت وجود و جهت ارتباط به حق ، اشيا مطلقا - به وساطت حق مخلوق به و نفس رحمانى و وجود منبسط و جهت اضافه و ارتباط حقايق
شرح
[ 1 ] . بايد دانست كه امكان ذاتى شىء ، از فناى ذاتى آن كشف مىنمايد . و ذات ممكن چون نسبت به وجود و عدم از حيث نسبت ، متساوى است ، اصولا امكان ذاتى ، ملازم است با ليسيت ذاتيهء ممكنات و بنا بر مذاق عرفان ، ممكن ، در حال وجود هم قطع نظر از ظهور علت ، باطل است ، بلكه از آن جايى كه وجودش نفس اضافهء به غير است ، وجودى سرابى يعنى سراب وجود حق و ثانيهء ما يراه الأحوال است .
عارف مكاشف تابع ولى مطلق ، در همه احوال ، اركان وجود عالم را فانى صرف و باطل محض مشاهده مىكند ، چون بالغان به مقام فناى در توحيد ، قبل از رجوع كثرات به وحدت وجود قاهر بر هر شىء ، قبل از ظهور قيامت كبرى و صغرى و تجلى حق به اسم قهار بر سراسر وجود ، در همين نشأت ، قيامت خود را مشاهده مىكنند .