امكان و جهات غيريت و غلبهء حكم وجوب و جهات وحدت نه صيرورت دو ذات ، ذات واحد . و خلع صورت ناقص و تلبس به صورت كامل نيز داخل در باب وحدت است نه اتحاد « و بينهما فرقان عظيم » .
جميع حقايق وجودى از جمله انسان ، قبل از تجلى حق و ظهور فيض وجود و تنزل آن در مجالى امكانى ، در مقام احديت ذات به وجودى واحد موجودند . و حقيقت متكثر و مغلوب به احكام امكانى انسان در مقام عروج و وجود نازل از مقام احديت ، به مناسبت احكام حاصل از معراج تحليل در مقام ترقى و تكامل و معراج تركيب ، از جهات تعدد و تكاثر ، منسلخ مىشود و بعد از رفض جهات كثرت و تلبس به جهات وحدت - كه فعليات مادون را واجد و نواقص و نقايص را فاقد شده است - به وحدت اصلى عود مىنمايد . و معاد او همين حفظ جهات وحدت و رفض جهات كثرت است . و حقيقت انسانى به حكم امكان ذاتى و غلبه جهات كثرت به وساطت عقول و برازخ ، اخذ فيض مىنمايد . و به اعتبار غلبهء جهت وحدت و به مقتضاى حكم وجوبى ، بلا واسطه از حق اخذ فيض مىنمايد .
و با حفظ كثرات ، به احديت وجوب متصف مىشود . و به اعتبار احاطهء وجودى با هر وجودى در آن مرتبه متحد است و در هر مرتبهاى به صورت مخصوص آن مرتبه متلبّس مىشود [ 1 ] .
و قد صار قلبي قابلا كلّ صورة * فمرعى لغزلان و دير لرهبان
و بيت لأوثان ، و كعبة طائف * و ألواح توراة و مصحف قرآن
* * *
شرح
[ 1 ] . انغماس روح در قيود تعلقات و انسلاخ او از قيود تعلقى ، لازمهء صعود و نزول فيض است . و معلوم است كه زيادت قيود ، موجب تقويت جهت جزئيت و مغلوبيت قيود و تجرد از قيود ، موجب اتصاف به كليت و اطلاق است . و معراج ، همان تخلص از قيود است . و اين تعينات حاصل در مراتب و تجلى كامل به صور متعينهء در مظاهر و تمثل و تنزل به صور ، تناسخ نيست . و اتحاد ذات و مرتبه ، با اختلاف احوال و نشآت منافات ندارد .