و ديگر آن كه بايد قاعده در يك حقيقت واحده و يا در اثبات افراد يك طبيعت جارى شود و موجود خسيس مادى مثلا كه در عالم طبيعت موجود است و امكان آن از راه وقوع آن به ثبوت رسيده است ، منشأ انتزاع معنا و مفهومى كلى است كه افراد شريف و دور از ماده و بر كنار از عالم طبايع سياله و يا طبايع قابل كون و فساد تحت آن واقع مىشوند و امكان دارد كه اين ماهيت چنين افرادى نيز داشته باشد ؛ اين افراد ، مجرد تام باشند ، مثل عقول و يا داراى تجرد برزخى باشند ، مثل افراد برزخى و مثالى انسان مثلا .
بنابر اصالت و وحدت حقيقت وجود و بودن جميع مراتب وجودى در سلك يك حقيقت واحد ، قاعده در اصل وجود جارى مىشود ، به اين معنا كه از وجود منغمر در ماده به وجود اشرف و اعلى كه وجود مبرّا از ماده و لوازم آن باشد استدلال مىشود .
اگر بخواهيم از اين قاعده مفصل بحث نماييم ، بايد رسالهء مستقلى تحرير و كثيرى از مباحث مربوط به اين اصل را نيز بيان نمود . و حق ، آن است كه مىشود با اين قاعده هم عوالم برزخى را اثبات نمود و هم مثل نورى را كه عقول متكافئه باشند . و ايراد و مناقشهء برخى بر اين قاعده در جهت اثبات مثل افلاطونيه بخصوص وارد نيست [ 1 ] ، و إذا تبيّن ما ذكرنا و عرفت معنى القاعدة المذكورة
شرح
[ 1 ] . كسانى كه مثل نورى را منكرند و يا در امكان تحقّق حقيقت ملكوتى و عقلانى و مجرد تام كه به حمل شايع فرد و مصداق مفهوم و معناى انسان باشد تشكيك مىنمايند ، از تصور تشكيك ذاتى عجز دارند و از انسان ، معانى موجود در مفهوم حيوان مادى مىفهمند و انسان را جدا از اشباح جسمانى واقع در دار حركات و متحركات نمىشناسند و اگر خيلى به خود فشار بياورند ، ممكن است به وجود برزخى انسان معترف شوند ، ولى انسان و عقل صرف و نور صرف و بصر صرف و سمع صرف در صحنهء ذهن آنها وارد نمىشود ، در حالتى كه جميع قواى متفرقه در انسان از سمع و بصر و شم جسمانى ، از مقام عقل انسان و حقيقت غيب وجود انسان نازل است و انسان عقلى نيز بصير و سميع و داراى شامّه و صاحب ذائقه است ، ولى همهء اين حواس به يك وجود در انسان عقلى تحقق