تعدد و تكثر نمىنمايد « كلّ ما فرضته ثانيا له ، فهو هو » [ 1 ] .
اما اگر از براى طبيعت ، فرد مادى متكثر فرض شود ، بايد اين تكثر ، از ناحيه ماده باشد و هيولا و استعداد ، از براى تحقق آن زمينه به حساب آيد ، به همان ترتيبى كه مفصل بيان شد ، كسانى كه به صور مقدارى و حقايق برزخى قائلند گويند : صور جسمانى و اقدار مساحيه همان طورى كه از ناحيهء ماده و استعداد ، حاصل مىشوند و از ناحيهء قابل ، تكثر و تمايز فردى ، به ظهور مىپيوندد . از ناحيهء فاعل معطى وجود نيز تكثر و تميّز حاصل مىگردد ، نظير صور خيالى موجود در نفس در مقام ادراك متخيلات كه به نفس خلاقه ، قيام صدورى دارند و به براهين مذكور ، صور خيالى از ماده تجرد دارند .
به اين تقرير كه نفس صور برزخى و مثالى ، از نفس ناطقه حاصلاند و اقدار مساحيه از عوارض و لوازم غير منفك از صور خياليهاند و اين صور متنزل از عقل در برزخ نزولى ، عين صور حاصل در عالم زمان و مكانند ، در صورتى كه در هيولا نباشند .
شرح
[ 1 ] . افراد مثاليه و افراد ماديه تفصيل و فرقان فرد عقلى محسوب مىشوند نه آن كه به خيال خودشان حقيقتى در مقابل رب النوع به حساب آيند ، مگر آن كه فرد مادى به اعتبار استعداد تام ، بعد از طى مراتب ، از برزخ و عقل گذشته و در مرتبهء عقول طوليه قرار گيرد و از باب لزوم تشكيل دايرهء تامه به حسب علم عنايى و مشيت الهيه از عقل اول نيز مقاما و مرتبة كاملتر شود و در وجود صرف حق ، فانى و به او باقى گردد و بعد از سير در اسما ، يكى بعد از ديگرى رجوع به خلق نمايد ، آن وقت است كه لسانش به « أبيت عند ربّي يسقيني و يطعمني » مترنّم شود و عقل اول را حسنهاى از حسنات خود مشاهده نمايد . اين مقام ذاتا به حقيقت محمديه صلّى اللّه عليه و آله و تبعا به اولياى معصومين و ائمهء طاهرين به خصوص خاتم ولايت مهدى موعود در آخر زمان كه در لسان روايات ، خلافت او بلا واسطه به حق اول مستند شده است ، اختصاص دارد . و در اين مقام ، سرّ و رمزى نهفته است كه در شرح خود بر فصوص الحكم مفصّل از آن عويصه پرده برداشته و گفتهايم : ليس في الأولياء مثله ، و مقامه كان فوق المقامات ، و له التمحض في التشكيك التام ، و ليس وراء عبّادان وجود قرية ، و به يقتدي عيسى في آخر الزمان و هو خاتم كتاب الوجود عينا و علما .