اتفاقى و حقايق مادى گردند ، نسبت به مدركات خود عليت تامه دارند [ 1 ] .
بنابراين ، مناقشه ديگر تلميذ حكيم سبزوارى اصلا غير وارد است ، چون نفس در مقام ادراك شبح و صورت جزئى خيالى ، به مدركات متعدد موجب تكثّر نفس ، احتياج ندارد و تكثر در نفس و در عقل موجد صور برزخى ، بايد در موطن ذات و وجود نفس و عقل ، تحقق داشته باشد نه از عوارض خارجى آنها باشد .
پس نفس در مقام خيال از طريق قواى بصرى و غير آن و از راه مشاهده امور خارجى و تحصيل اعدادات ، در صقع داخل خود ، صور شبحى را ايجاد مىكند ، نه آن كه ادراك صور شبحى جزئى محتاج به ادراكات صور جزئيهاى باشد كه به نفس جهت كثرت ببخشد تا بتواند اشباح مقدارى و مساحيه را در عالم خود ، موجود نمايد . اين خود مستلزم اشكالى خواهد شد كه به عدم ادراك جزئى به طور مطلق منجر مىشود كما هو الواضح عند المتأمل في هذا البحث ، چون ادراك هر صورت شبحى اگر بر ادراك امور جزئى متوقف باشد اين توقف در فرد ، فرد صور موجود خواهد بود و بالوجدان ادراك صور مقدارى بر مشاهده صور خارجى توقف دارد و اين توقف بر مشاهده صور خارجى ، نشانهء ضعف نفس از حيث ادراك در نشأه ماده است . و نفوس كامله چه بسا در مقام ادراك و شهود صور خياليه ، از شهود و يا احساس از صور خارجى و انفعال از ناحيهء قواى مادى مستغنى باشند و عدم توقف در برخى از احيان نسبت به برخى از نفوس ، از براى اثبات مدعا كافى خواهد بود . فافهم و تأمل جيدا .
شرح
[ 1 ] . چون آخرت تام الوجود است و صور اشباح و اجسام با آن كه عين حقايق موجود در عالم مادهاند و شيئيت هر شىء به صورت آن شىء است نه مادهء آن ، حى و زنده بلكه نفس حيات و علم و قدرتند و ابدان محشور در آخرت فقط از همين جهت با ابدان موجود در عالم دنيا و ماده متمايزند« وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ».