ولى فرق است بين ايجاد نفس نسبت به صور مقدارى شبحى و بين صور حاصلهء در قوس نزول نسبت به فاعل مجرد امرى عقلى ، چون صور مقدارى خارجى - كه نفس ، صور موجود در خود را بر طبق آنها خلق مىكند - از علل اعدادى و جهات تخصص صور ذهنى بشمار مىروند ، ولى فاعل قدسى و عقل مجرد ، خود ، داراى جهات متكثر و متميز است كه صور مقدارى را بدون استمداد از علل معدّه ايجاد مىكند . سرّ مطلب ، آن است كه نفس ، ضعيف و محتاج و عقل مجرد واقع در سلسلهء طولى وجود ، كامل و از جهات خارجى مستغنى است و بعون اللّه تعالى نسبت به آثار خود از مجردات برزخيه و عوالم ماديه خلاق است اين فرق ، سبب نمىشود كه قوهء متخيله و صور قائم به آن ، داراى وضع و ماده بوده و قبول اشارهء حسيه نمايند . در اينجا به ذكر همين مطلب قناعت مىشود ، چون غرض ، تفصيل مطالب نيست و تفصيل در اين مطلب ، خروج از طور اين مقدمه است .
نقل و تحقيق
يكى از اعاظم تلاميذ [ 1 ] حكيم دانا محقق متألّه ، حاج ملا هادى سبزوارى
شرح
يكى بعد از ديگرى . اما حقايق مثالى ، از چيزى غير از فيض موجود يا ساطع از هويت علت ، به وجود نمىآيند و به فرض تطرّق عدم در آنها ، به چيزى ديگر تبديل يا منقلب يا متحول نمىشوند .
[ 1 ] . حكيم ، از جواب تلميذ ، خوددارى مىكند ، ولى شاگرد نامه بعد از نامه و عريضه بعد از عريضه مشتمل بر الحاح و التماس ( علما منه بأنّه سأل عرّيفا ماهرا ) از استاد ، مطالبه جواب مىكند و بالأخره استاد ، نرم مىشود و جواب مىدهد ، ولى علت امساك فيض را اعراض تلميذ از علوم الهيه و ادبار او از معارف حقيقيه و اقبال او به علوم آليه و سبب جواب را تذكر عهد قديم و قابليت شاگرد جهت درك مطالب عاليه ذكر مىكند ، مثل آن كه در اعصار قبل از ما هم طلاب روى عشق به علم به تحصيل فلسفه و حكمت الهى رو مىآوردند و به سر حد كمال مىرسيدند ، ولى چون با مخالفان داخلى و خارجى مواجه مىشدند و از عامه ، اقبالى ديده نمىشد و دنياى خود را معمور نمىديدند ، به علوم نقليه متوسل مىشدند اگر به كنه امر بخواهيم برسيم علت اين كار فقط تقرب به جهّال و عوام است .