ترفّع آن از عالم تمادى و تجزّى و مقدار و قوه و استعداد نمىباشد . بلى تجرد در هيولا و مادهء محل صور نوعيه ، به معناى عدم تحصّل و ابهام است بلكه هيولى به حسب نفس الأمر و واقع ، به صورى از صور متحصل و در انواع متحصله داخل است و قطع نظر از صور لاحقه و به حسب نفس ذات ، مبهم و لا متحصل ، و امرى محتمل و به اعتبار واقع ، نه مجرد است و نه فاقد مقدار ، به خلاف قوهء دماغى كه نسبت به صور شبحى ، متجسم و متقدر - و به عبارت اوضح - نسبت به امور مذكوره به شرط شىء است و بعد از تحصل وجودى و تماميت ذات و هويت و تعين وجودى و تحقق به وضع خاص و وجود متميز و متشخص ، صور عرضيهء حالّ در خود را قبول مىنمايد ، امكان ندارد محل از حالّ كوچكتر باشد .
سه برهان بر مادى بودن صور جزئى خيالى قائم به نفوس حيوانيه ، ذكر شده است كه قوىتر از همهء آنها برهانى است كه شيخ در شفا مفصلا ذكر كرده و ديگران آن را تلخيص نمودهاند و از قرارى كه نقل مىشود در كتب خود ذكر كردهاند [ 1 ] .
شرح
[ 1 ] . شفا ( كتاب طبيعى ) ، چاپ سنگى ، تهران ، ص 340 ، 341 ، 342 ، 345 .
شيخ ، در آخر فصل رابع ، مقالهء چهارم شفا ( ص 345 ) گويد : « إنّ جميع القوى الحيوانية لا فعل لها إلّا بالبدن و وجود القوى أن يكون بحيث يفعل فالقوى الحيوانية إذن إنّما تكون تفعل و هي بدنيّة فوجودها أن تكون بدنية فلا بقاء لها بعد البدن » .
هذا ما بلغ إليه فلسفة هذا الفيلسوف الأعظم من بوار القوى الحيوانيّة بعد خراب البدن و أمّا بناء على ما حققنا في هذه الرسالة أنّ النفوس الحيوانيّة و النفوس الإنسانيّة التي ما بلغت مقام التجرد العقلاني غير فانية بل باقية و غير هالكة .
برهان شيخ در شفا مفصّل و مبسوط است . و اعلام فن حكمت آن را خلاصه نموده و به تعابيرى به خيال خود واضحتر تقرير و تحرير نمودهاند . شيخ با اين كه در مباحثات بر تجرد نفوس حيوانى به اعتبار تجرد صور خيالى برهان اقامه نموده است ، چون اين معنا با قواعد فلسفى او سازش ندارد ، در شفا خلاف آن را معتقد شده است .