« إنّ الصور الخيالية لا بدّ و أن يكون لها امتداد في الجهات و زيادة و إلّا لم تكن صورة خياليّة ، فإنّا إذا تخيّلنا مربّعا فلا بدّ أن يتميّز جانب من ذلك المربع من جانب آخر ، و إلّا لم يكن مربّعا و ذلك أن يكون إذا كان له شكل [ 1 ] و وضع مخصوص ، فإذا حلّ ذلك الشكل في النفس فإمّا أن يصير النفس مشكّلة بهذا الشكل حتى يصير النفس مربّعة و إمّا أن لا تصير كذلك فإن صارت مربّعة مثلا ، فهي غير مجرّد بل هي جسمانية و إن لم تصر مربّعة فالصور المربعة غير موجودة . . . » . [ 2 ]
اشكال غير قابل حل بر اين برهان ، آن است كه بنابر حلول صور خيالى در متخيله ، در صورتى كه صورت حالّ در قوهء خيال بزرگتر از محل باشد ، لازم آيد كه تمام صورت ، ادراك نشود . و ديگر آن كه آنچه زايد بر محل است ، به چه چيز قيام دارد ، در حالى كه نحوهء وجود صور عرضى همان قيام به محل است و در
شرح
[ 1 ] . اين برهان را صاحب « مباحث » امام فخر الدين خطيب رازى در « مباحث مشرقيه » تقرير نموده و گفته است : اين ، اشكالى قوى است كه تا كنون جوابى براى آن نيافتهام .
[ 2 ] . ما ، در مقام بيان قواعد و اصولى كه اثبات عالم برزخ و مثال بر آن اصول متفرع است ، بيان خواهيم نمود كه تشخص شىء به نحوهء وجود آن شىء است و بين تشخّص و تميز و تعين فرق موجود است و عالم مثالى ، عالم صورت است بدون ماده و هر نوعى بدون عوارض مفارقه ، قبول تعدد نمىنمايد و وجود ، مقول به تشكيك است و صور برزخى ، در قوس نزول ، مرتبهء نازلهء رب النوع است و رب النوع مقام كامل صورت جسمى صاحب مقدار غير مادى است . و صور برزخى ، در صعود وجود ، از مراتب وجود نفس است كه در مقام حاق وجود ، نفس ، مجرد صرف و در مقام ظهور به صور خيالى ، صورت قائم به نفس است ، ولى به قيام صدورى نه حلولى .
و لا يخفى كه برخى از ادلهء منكران عالم برزخى و مثالى ، برزخ در قوس نزول را نفى مىكند مثل آن كه : افراد حقيقت واحده نشايد كه از جمله حقايق مشكّكه باشند به اين معنا كه برخى ، مجرد و بعضى ، مادى و پارهاى امرى متوسط بين اين دو و برخى ، مقدم و علت و برخى ، مؤخر و معلول و . . .
بعضى از دلائل مشّاء ، مثال در صقع وجود نفس را نفى مىكند ، مثل آن كه تميّز بين دو صورت متشكل در نفس - يعنى قوهء دماغى - بالأخره به ماده برمىگردد و هكذا . . . برخى از دلائل ، هر دو را نفى مىكند .