إلى حيث الروح » تا تناسخ ، به ميان نيايد و مفسدهء آن ، لازم نگردد . اين بدن اخروى يا متصور است به صور حسنه كه « بيض ، مرد ، مستنيرة للسعداء يلتذّون به » و « للأشقياء سود ، زرق و ظلماني » .
صاحب شوارق بعد از نقل كلام شيخ غزالى گفته است [ 1 ] :
« . . . ليكن چنان كه مكرر به آن اشاره كرديم ، تجرد خيال نيز چون وجود مثال ، در نظر عقل ، خيالى مىنمايد و قيام صور متخيله به ذات خود بلا محل ، در آينهء برهان صورتى ندارد ، چه تخصيص مراتب اقدار مساحيه در طبايع جسمانيه مستند به ماده است ، تميّز اجزاى متباينهء به حسب وضع در صور مقداريه موقوف بر محل مادى .
اما تناسخ ، هيچ كس از حكماى مشائين به جواز آن نرفته . و بجدّترين ناس در ابطال تناسخ ، ارسطاطاليس - شكر اللّه سعيه - و اتباعش از قدماى مشائيهء اسلامند . و بجدترين مردم در وقوع تناسخ ، حكماى هند و چين و بابل و به زعم شيخ اشراق و اتباعش ، قدماى حكماى يونان و حكماى مصر و حكماى فارس جميع قائل به تناسخند [ 2 ] .
شرح
[ 1 ] . گوهر مراد ، ط بمبئى ، ص 245 - 247 .
[ 2 ] . به هر حال ، تناسخ ، چه بر سبيل نزول باشد ( كما ذكره بوذاسف ) و يا بر سبيل صعود ( كما هو المصرّح به في رسائل اخوان الصفا و خلّان الوفاء ) و يا بر سبيل نقل و تردد در ابدان الى غير النهايه كه وجه بطلان آن ذكر شد ، محال و ممتنع است . به علت آن كه تركيب نفس و بدن ، تركيب اعتبارى و اختيارى نيست ، بلكه بدن ، ماده و نفس ، صورت آن و تركيب بين اين دو اتحادى است و نفس در اول وجود و در مرحلهء نخست ظهور و تحقّق ، عين اجسام و مواد است و بعد از طى مدارج كمال آن هم به حركت جوهرى و تحول ذاتى و بعد از طى درجات نباتى و رسيدن به مرتبهء اول ادراكات حسّى ، وارد عالم ادراك مىشود ، يك نوع ادراكى كه اولين مرتبهء تجرد و اولين مرحلهء استغناى از ماده به حسب برخى از مراتب وجود نايل مىشود و به هر مرتبهاى از كمال كه مىرسد مرحلهء نقص را رها مىكند و فعليت را بر فعليت مىافزايد تا برسد به مقام تجرد تام و تمام عقلانى و انسانى بالفعل و تام العيار و ابدى الحيات و البقاء گردد و يا آن كه قبل از رسيدن به كمال مطلوب بعد از طى درجات تجرد حيوانى