صاحب شوارق در گوهر مراد بعد از عبارات مذكور ، اقوال قائلان به تناسخ را بر طبق آنچه در حكمت اشراق و شرح علامهء شيرازى است به طور مختصر نقل و نيز در مباحث مربوط به نفس و قواى آن در همين كتاب سه دليل بر ابطال تناسخ
شرح
منتقل به عالم قدس گردد و يا آن كه مراتب كمال انسانى را بتمامها واجد نشود ، چون كمالات لازم تكامل و ترقيات نفوس ، به عدد نفوس ، داراى مراتب متعدد است . و موت ، عبارت است از رسيدن نفس به كمال لايق خود و انسلاخ از ماده و تجرد از جهات و احيان لازم ماده و اتصال به عالم برزخ و آخرت و نيل به فعليت منتظر از روح و نفس و خلع جلباب بدن مادى و قرار گرفتن در مقبرهء اعمال و افعال و مستقر شدن در عالم آخرت و غيب كه مقام فعليت روح باشد .
« . . . و النفس بما هي نفس ضرب من الصورة و الفعلية ، و البدن ضرب من المادة و القوة ، و النفس في مبدأ تكوّنها صورة طبيعية بالفعل ، نفس بالقوة و كذا الكلام في مبدأ تكوّن الصورة فإنّها كانت هي تلك الصورة بالقوة و صورة أخرى أدون منها بالفعل ( چون بنا بر حركت جوهرى هر صورت فعلى بعينها از براى صورت بعدى و آينده ماده است ) و هكذا إلى أن ينتهي إلى مادة جرميّة أولى . و قد سبق أنّ الطبيعة ما لم توف في المادة شرائط نوع الأخسّ الأنقص لم تبلغ بها إلى درجة النوع الأشرف الأتمّ » . چون طفره در نظام وجود و حركات طبيعى - اعم از حركات مكانى و زمانى و حركات كمّى و كيفى و حركات ذاتى و تحولات جوهرى - و نيز در تنزلات و تجليات وجودى در نزول وجود و حركات عروجى در صعود وجود ، محال و ممتنع است .
پس حركات نفس ، در مدارج كمال ، انواع فعلياتى را كسب مىكند كه منشأ كمال و علت فعليت و ظهور آن در مراتب و مراحل تجرد و استغناى از ماده مىشود و اين حركات ملازم با فعل و انفعالات در نفس و بدن « نوع فعلية و تحصّل وجودى سواء كان في السعادة و الخير أو في الشقاوة و الشرّ ، فالرجوع إلى القوة بعد الفعليّة و إلى الضعف بعد الشّدة محال » ، بنابراين ، تناسخ ، از جهت همين رجوع نفس به نقص بعد از نيل به كمال ، محال و ممتنع است .
و اگر كسى بگويد : يك قسم از همين تناسخ محال را شرع جايز دانسته است ، انسان نبايد با او وارد بحث و جدال علمى شود ، چون كسى كه معتاد شده است به اين كه بر خلاف عقل و برهان سخن بگويد بلكه از مخالفت با عقل و برهان يك نوع ابتهاج و يك نحو سرورى هم به او دست بدهد ، خود را از طور انسانى خارج نموده است .
اما بدن اخروى و بدنى كه در مقام استكمال ، از سنخ ابدان موجود در گيتى و عالم كون و فساد نباشد ، از منشآت الهى است نه از مكوّنات و اين همان بدنى است كه اهل عصمت و طهارت فرمودهاند كه مردم ( يحشرون على صور نيّاتهم ) به صورت نيات و افعال خود محشور مىشوند .