درجات التعقل ذات خويش را به واسطهء فرار از ناملايمات و منافيات وجودى خود ( مثل فرار گوسفند مثلا از گرگ ) دلالت دارد بر اين كه از ذات خود غفلت ندارد و تو مىدانى كه ادراك ذات هرگز به صورت و حصول آن در موضعى از مواضع ادراكى نمىباشد ، لذا حيوان از ماده تجرد دارد و ذات آن باقى و غير قابل كون و فساد است و روايات و آيات دالهء بر حشر نفوس حيوانى ناظر به همين معناست .
* * * شيخ رئيس - اطاب اللّه ثراه - به قوت حدس و برهان ، به تجرد خيال و نيز به عدم مادى بودن خيال و متخيله پى برده است ، ولى اين معنا را در كتب خود گاهى با اصرار رد نموده است . ملا صدرا معتقد است كه اين امر با مبانى و قواعد و اصولى كه شيخ اعظم - رض - در فلسفه اختيار نموده است ، منافات دارد ( لمنافاته مع كثير من أصوله ) .
شيخ ، در مباحثات ، نفوس حيوانى را مجرد مىداند و بر آن برهان اقامه فرموده است و ما مىدانيم كه اين رجل عظيم و فيلسوف بزرگ افضل الفلاسفه و الأطباء خود تصريح كرده است كه ما ، در زمانى زيست مىكنيم كه طلاب علوم ، الفت عجيبى به فلسفهء مشائى صادر از مصدر تألّه شيخ عظيم و امام اعظم ارسطوطاليس - قدس سره - دارند ، ما از براى آن كه وضع را به هم نزنيم ، همان اصول مشاء را در حكمت ، تقرير و تحرير نموديم و شروح و تعليقاتى بر آن افزوديم و گرنه نزد ما اصول و قواعد ديگرى نيز موجود است غير از آنچه ابناى عصر با آن مأنوس شدهاند .
بنابراين ، آنچه شيخ در مباحثات على سبيل التشكيك بيان نمودهاند ، بنا به فرمودهء ملا صدرا امكان دارد مسلك وى در اين باب باشد و نفى تجرد خيال در كتب ديگر بر مسلك مشاء و التزام اين رجل بزرگ به تحرير آن محمول است [ 1 ] .
شرح
[ 1 ] . شيخ مرد بزرگى است . برخى ، به شيخ نحو ديگرى اعتقاد دارند . استادنا المتأله القديس المجتهد البارع فخر الحكماء المتألهين المترقى إلى مدارج الحق و اليقين ، آقا ميرزا احمد آشتيانى - دامت ظلاله - از استاد خود آقا ميرزا حسن كرمانشاهى بزرگترين فلاسفهء مشّائى در اعصار اخير ( كه در حكمت ذوقى و فلسفه