و نيز آنچه مىگويند كه اين مثل صور معلقهاند ( لا في مادة و محل ) به ميزان تصحيح سنجيده نمىشود ؛ چه همچنان كه در هر صورت از صور عالم محسوس را كه عالم شهادت است مثالى در عالم مثال ، كه شهادت مضافش مىنامند هست ، همچنين هر ماده از مواد آن عالم را مثالى لا محاله در اين عالم خواهد بود ، پس صورت مثالى به مادهء مثالى قائم بوده باشد و مواد مثاليه و صور مثاليهء عالم برزخ در ازاى مواد هيولانيه و صور ماديهء عالم حس باشد . و اين مقوله سخن از آن باب است كه الهيين حكما گفتهاند : التسبيح و التقديس غذاء الروحانيين ، و غذاء كل موجود هو ممّا خلق منه ذلك الموجود . . . » [ 1 ] .
* * * در بين متأخران از حكما ، حكيم دانا و فيلسوف محقق مولانا عبد الرزاق
شرح
[ 1 ] . صور مثاليه بر دو قسمند : صور مثالى موجود در قوس نزول كه قيام صدورى به عقل مجرد دارند و رب النوع افراد و از براى اين صور واسطهء در فيض و ممر فيض وجودند . و چون اين صور ، ماده و محل ندارند و در جهتى از جهات عالم ماده قرار ندارند تا از آنها محل و وضع مطالبه شود و طرف اشاره حسيه واقع شوند ، لذا به آنها مثل معلقه اطلاق نمودهاند ( همه تشاجر اتباع مشاء با اهل اشراق در اين است كه چرا حكماى اشراق صور جسمانى بلا ماده معتقدند و بايد معلوم باشد اين كه گويند :
هر چه در عالم دانى است ، بايد در عالم عالى موجود باشد ، فعليات را گويند نه مواد با فعليات و گرنه عالى كجاست و دانى كجا واقع شده است ؟ و امكان ندارد آنچه در عالم اخس است در اشرف با همه جهات موجود باشد و گرنه همان عالم مىشود - فافهم حتى لا يختلط عليك الأمر ) .
و اما صور مثالى در قوس صعودى ، اين صور ، به جهت فاعلى نفس قائمند و نفس ، خلاق اين صور در مقام خال است نه در مقام حس و نه در مقام عقل و تعقل . و محل انبعاث اين صور به فاعل شبيهتر است از قابل . و ماده به معناى اعم را براى اين صور مىشود ترسيم نمود ، كما ذكره تلميذ هذا العظيم المولى صدر الشيرازى - قدس سره - .
بنابراين ، عالم مثالى و صور معلقه خيالى ، بر مشرب و قياسات برهانيه و بر منهج فحص و دليل ، مسلم الانطباق است ، اگر چه در مذاق ذوق و كشف صحيح و صريح و وجدان شهود شيرين و گوارا و با چاشنى عرفان و انطباق آن با كلمات اهل عصمت و طهارت و مأثورات اهل نبوت و سفارت ، قابل شك و ترديد نمىباشد كه - و اللّه يقول الحق و هو يهدى السبيل - .