و تعقل ، از ماده مترفع شود و به مقام تجرد تام برسد . اين مطلب را داشته باش و به حافظه بسپار كه در موارد زيادى نافع خواهد بود [ 1 ] .
* * * برخى از متكلمان از جمله : امام الحرمين ، روح را جسمى لطيف [ 2 ] مىدانند
شرح
[ 1 ] . بنابر مسلك مشهور ، نفس بعد از موت ، به كلى از ماده و لوازم آن منقطع مىشود ، ولى بنابر مذهب حق چنان كه بعد از اين به منصّهء تحقيق مىرسد ، نفس دائما مضاف به بدن جسمانى است .
ولى فرق است بين ابدان دنيوى و ابدان اخروى ، بايد مراتب دنيويت و اخرويت محفوظ باشد كه « گر حفظ مراتب نكنى زنديقى » .
[ 2 ] . از طرق عامه در امر روح وارد شده است كه « إنّ أرواح المؤمنين في حواصل في طيور خضر في قناديل من نور معلّقة تحت العرش . . . » . اين روايت را اصحاب امام سابق به حق ناطق جعفر الصادق به حضرتش قرائت نمودند ، حضرت فرمودند كه : روح مؤمن بزرگتر از آن است كه در حوصلهء طير گنجد . و فرمود كه : ارواح اهل ايمان بر هيئتهايى مثل ابدان خود ظاهر شوند كه يكديگر را به واسطهء مشابهت صور دنيوى و اخروى شناسند و در نعمت حق غوطهورند .
مراد امام - و اللّه اعلم - از اين كه فرمود : روح مؤمن بزرگتر است از آن كه در حوصلهء طير گنجد .
اشاره است به مقام تجرد عقلانى روح كه به عوالم اجسام محيط است . و روح و نفس ناطقهء اهل ايمان به حسب اصل وجود ، تشكل ندارد و به قيود جسمى مقيّد نمىگردد ، ولى مقام نازل نفس و روح كه مقام تجرد برزخى آن باشد ، به واسطهء تجسّم حاصل از اعمال و افكار و از ناحيهء مناسبت بين مقام ظاهر و باطن اهل ايمان ، به صورتهاى ابدان دنيوى متشكل مىشود .
در كلام امام به حق ناطق اشاره است به تجرد مثالى مقام نازل نفس ، و نيز اشاره است ( اشارتى اظهر از هزار تصريح براى ما ) به اين كه نفس ، داراى مقامات و درجات متعدد است . و انسان ، داراى سه نشأت است از : عقل تام و مادهء صرف و تجرد بين اين دو كه از اين قسم سوم ، به تجرد برزخى تعبير شده است .
و برزخ ، اصطلاح است در روايات و از آن به عالم مثال اصغر نيز تعبير شده است كه فرمود : ارواح مؤمنان بر هيأتىاند مثل هيأت ابدان خود ، به حيثيتى كه اگر كسى روحى از آن ارواح را مشاهده كند ، گويد : هذا هو ، يعنى شك نكند كه آن روح به آن صورت كه هست از هر مؤمنى كه باشد بعينه ، آن مؤمن است بدون تفاوتى . اين اشارت است به عالم مثال و نحوهء وجود انسان بعد از موت در عالم مثال و برزخ و طريق آخرت .