كه با حواس ، ادراك نشود و با قوا و اجسام محسوسه اختلاط دارد . و چون اين عده ، عليت و معلوليت را انكار نموده و معتقدند كه نار - مثلا - علت گرمى نيست و آتش سبب سوزاندن نمىباشد ، بلكه عادت حق تعالى جارى شده است بر اين كه آتش بسوزاند و آب ، رطوبت ظاهر نمايد و جايز است كه آتش نسوزاند و آب سبب خشكى شود . اين جماعت كه در بحر لايتناهاى حمق غوطهورند ، در جميع مواردى كه علل ، باعث وجود معاليل و معلولات ، مترتب بر علل مىباشند ، اين ترتب را ناشى از تصادف و معلول عادت اللّه مىدانند كه بر ترتب معاليل بر علل تامّهء خود جارى است .
در امر روح نيز گويند : كه عادت اللّه جارى است بر آن كه تا مخاطب اجسام و عناصر مادى با جسم لطيف كه روح باشد ، باقى و ثابت است ، جسم محسوس كه بدن باشد ، زنده و صاحب حيات است . اين جماعت گويند كه بعد از اضمحلال بدن ظاهرى ، آن جسم لطيف زنده خواهد ماند ، ولى به حيات عرضى نه ذاتى .
شرح
ما ، در مباحث قبل در بحث مربوط به تجرد مثالى ، در اثبات عالم مثال و برزخ مفصل بحث نموديم و ديديم كه مسألهء عالم برزخ از عويصات فنّ حكمت و معرفت است كه : ( زلّت فيها اقدام كثير من المحقّقين ) و درك اين عويصه از حوصلهء متكلمان آن هم متكلمين از اشاعره و اصحاب لجاج و وسوسه خارج است .
در احاديث اهل عصمت ، روايات زيادى راجع به عوالم برزخى موجود است كه برخى از آن روايات ، صريح است در اين كه عذاب قبر و سؤال بعد از موت ، به ابدان مثالى راجع است كه مقبرهء انسان بعد از موت همان مقبرهء اعمال است كه :به بگذشتن از گورمان چاره نيست * كه جان را به جز گور ، گهواره نيست .روايات وارد در اصول عقايد از ائمهء شيعه - از حيث اشتمال بر عالىترين و نفيسترين مسائل اعتقادى و دقايق علمى در جميع مباحث و مسائل - حيرتآور است . و علت اساسى عدم ابتلاى دانشمندان شيعه به هفوات موجود در كتب اشاعره و معتزله ، رجوع به همين آثار است . شرح اصول كافى ملا صدرا و وافى آخوند فيض ( رض ) بر نمونهاى از معارف وارد از ائمهء اثناعشريه - عليهم السلام و التحيّة - مشتمل است .