و أيضا : القول بالحدوث لا يجامع القول بالبقاء الدائمي ؛ لما نبيّن لك ان شاء اللّه تعالى شأنه من أنّ كل حادث فان » .
ما بيان نموديم كه جعل و ايجاد نفس ، نيست مگر جعلها مقارنة للبدن به اين معنا كه جهت صدور نفس از مبدأ عقلى و جهت اضافهء آن به بدن ، شىء واحد است . بالذات و ما بالعرض به معنايى كه مؤلف رساله قصد نموده است در بين نيست . و اعتقاد به اين كه جهت وجود نفس و جهت اضافهء آن به بدن دو شىء است ، به اين تقرير كه نفس ، به حسب اصل ذات ، مجرد تام و غير مضاف به بدن است و حصول استعداد تام در مادهء بدنى به لحاظ جهت نفسيّت معتبر است ، از اباطيل و اغلاط است و قائل به اين قول بايد تعلق عقل محض مثل عقل عاشر و يا رب النوع انسانى به ابدان ماديه و كسب كمالات ثانيه از جهت اين تعلق را جايز بداند . و احدى از محصلان ، به اين قول تفوّه نمىنمايد .
اما مسأله حدوث و تقرير اين امر و تحقيق در نحوهء حدوث جسمانى نفوس و بيان اين مسائل تحقيقى كه هر حادثى ، فانى نمىشود و برخى از حوادث به حسب انتها و معاد وجود از عقول لاحقه مىشوند و بعضى ، از مراحل عقول تجاوز نموده به مقام فناى في اللّه مىرسند ، در اين مهم به طور مفصل تحقيق مىشود ، اگر چه حق مطلب ، در اوايل بحث معاد ادا شده است .
اردستانى ( حكيم محقق مولانا محمد صادق ) در مقام ابطال عقيده صدر المتألهين در كيفيت حدوث نفس و نحوهء بقاى آن در رساله قواى نفس گويد :
« و اما مذهب بعض المحققين [ 1 ] فهو أيضا غير صحيح ، لأنّ الموجود في المادة
شرح
يكديگر حمل مىشوند و ملاك حمل اتحاد وجودى است ؟ فلا بد من طور آخر للبحث و لا يمكن التفصّي عن الإشكال إلّا أن يذعن بالحركة الجوهرية .
[ 1 ] . مراد ايشان از بعض المحققين آخوند ملا صدراست . و اردستانى به افكار صدر الدين شيرازى درست احاطه ندارد ، براى آن كه ملا صدرا بعد از كسب معلومات از حوزه اساتيد اصفهان اين شهر را ترك نمود ، مدتى در قم بود و مدتها در سفرهاى متعدد حج - رزقنا اللّه تعالى حجا مقبولا - و مدتى نيز