اين توجيه وضوح يابد حديث : « إنّي أباهي بكم الأمم يوم القيامة و لو بالسقط » [ 1 ] .
* * * مؤمنين كه نفس ناطقهء آنان متجوهر به جواهر علوم يقينى و معارف الهى شده است ، بنابر آنكه هيآت ردى ناشى از اعمال غير حسن و زشت را تحصيل كرده باشند ، چون جوهر نفس به پاكى معرفت آراسته است ( اصل وجود نفس ، نور و كسب معرفت نور على نور است ) ، بالأخره بر غواشى و عوارض ناشى از اعمال ، غلبه نمايد . و به استمداد از نفوس مقدس شفعاى الهى ، غبار و ظلمت عرضى مرتفع گردد . و نفس ، بدون طلب حاجتى به بدن و جسمى از اجسام و كششى و انجذابى از جهت جسم و آلات بدنى ، خود را در ملكوت وجود ، مشاهده نمايد و به لذات عقلى نايل شود ، به خصوص كه مؤمن در مقام عمل افعال زشت به قبح اعمال خود اعتقاد دارد و اين اعتقاد ، مانع آلودگى صميم جوهر نفس مىشود [ 2 ] .
اما كيفيت عذاب و نحوهء نيل به ثواب ، كسانى كه شيخ رئيس و برخى از اتباع اشراق معتقدند كه نفوس آنان به برخى از اجسام لطيف پيوندند و يا آن كه به واسطهء عدم صلاحيت ، جهت خراميدن اين نفوس در سلك جمعيت اخوان تجريد و ملائكه عقلى به عالم مثالى منتقل شوند و جسم برزخى ، موضع تخيل آنان واقع شود و يا آن كه بعد از مدتى مديد به ملاحظهء رفع جهات موجب انجذاب علل باعث كشش آنان به طرف جسم از آن جايى كه هر نفسى داراى جوهر عقلى بالفعل است ، بالأخره به صف مجردات نورى و عالم ملائكه ملحق شوند [ 3 ] .
شرح
[ 1 ] . اين كلام ، از حكيم محقق ملا عبد الرزاق لاهيجى - قدس سره - است در گوهر مراد ، طبع بمبئى ، ص 70 - 72 .
[ 2 ] . بايد دانست صدور عمل صالح از كسى كه معرفت ندارد ، صورت عمل صالح است .
[ 3 ] . اگر چه بنا بر تجرد قوهء خيال و تنزه نفس حيوانى از مادهء جسمانى تجسم حاصل از اعمال و متصور شدن نفس به صورتى جسمانى صاحب مقدار ، اين نفوس محشور يا صور اعمال جسمانى خودند . و