لذت و سرور و بهجت روحانى مىرسد يا نه ؟ شيخ اعظم - اعلى اللّه مقامه في النشآت الإلهية - مىفرمايد :
« . . . إنّ هذه السعادة الحقيقيّة لا تتمّ إلّا بإصلاح الجزء العملي من النفس .
و لنقدّم لذلك مقدمة و كأنّا قد ذكرناها فيما سلف ، فنقول : إنّ الخلق هو ملكة يصدر بها من النفس أفعالمّا بسهولة من غير تقدّم رويّة ، و قد أمر في كتب الأخلاق بأن يستعمل التوسّط بين الخلقين الضدّين . . . » .
ما ، در اواخر اين مباحث ، بيان مىكنيم كه تكميل نفس به اعتبار عقل عملى از چه طريق حاصل مىشود . آنچه در اينجا مورد حاجت است ، آن است كه نفس كامل در علم و غير كامل در عمل به واسطهء وجود ملكات و هيآت بدنى مضاد با جوهر عقلانى نفس ، بعد از مفارقت از بدن ، خود را به جهت نازل وجود خود متمايل بلكه منجذب مشاهده مىكند . و از ناحيهء انغمار در مقتضاى قواى حيوانى به عذاب دردناك دچار مىگردد .
و اگر نفس ، در عمل نيز كامل باشد و ملكهء عدالت و توسط در اخلاق در او حاصل شده باشد ، به واسطهء تنزه از انقياد و اطاعت قواى شهوانى و غضبى ، به امور مربوط به جهات بدنى و حيوانى به قدر ضرورت تدبير بدن ، مادامىكه تعلق
شرح
هر چه در تحصيل معرفت كوشا باشد و به حدى برسد كه در مقام كسب معلومات و رفع مجهولات ، افراط نمايد ملوم نمىباشد ، ولى به اعتبار عقل عملى و جنبهء سافل - كه جهت تدبير امور دنيوى و تحصيل غايات عاجله است - توسط ، مطلوب تام اوست نه افراط و تفريط ، به همين لحاظ گفتهاند :
اصول فضايل ، چهار است : توسط در قوهء شهوى ، عفت و اعتدال در قوهء غضبى ، شجاعت و در قوهء تدبير و تنظيم امور ، حكمت و توسط در مجموع ، عدالت است . اصول عدالت ، سه و اصول فضايل ، چهار است .
ما ، طى مباحث بعد ، اين مسأله را به طريقهء حكيم محقق احمد بن محمد معروف به ابو على ابن مسكويه - خازن - رازى ( رض ) تقرير مىنماييم . ايشان در علم اخلاق كتابى به سبك حكما نوشتهاند كه در باب خود نظير ندارد و اين مباحث را عالى تقرير نمودهاند . ملا صدرا گويد ابن مسكويه در حكمت عملى ، تالى شيخ رئيس است در حكمت نظرى .