نمود تا بدانند كه هر كه از فرمان الهى پيروى كند رستگار و هر كه مخالفت ورزد به عذاب گرفتار شود ، نه آنكه خواسته امتحان نمايد تا دانا گردد كه امتحان به اين معنى در بارهء او محال است ، چنان كه در شرح خطبهء شصت و دوّم اشاره شد )
پس ( از اين جهت امام عليه السّلام مى فرمايد : ) با اينكه به نهانيهاى دلها و پنهانيهاى پوشيدهء از نظرها دانا بود ( در قرآن كريم س 38 ى 71 ) فرمود : إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي ( ى ( 72 ) ) فَإِذا سوَيَّتْهُُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ ( ى 73 ) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ( ى ( 74 ) ) إِلّا إِبْلِيسَ يعنى من آدم را از گل خلق خواهم نمود ، پس وقتى كه او را بيافريدم و جان دادمش برو در افتاده او را سجده كنيد ( تعظيم و فروتنى نمائيد ، و يا او را قبلهء خويش قرار دهيد ، زيرا سجدهء عبادت و بندگى براى غير خدا جائز نيست ) پس همهء فرشتگان سجده كردند مگر ابليس ( حضرت رضا عليه السّلام فرموده : نام شيطان حارث بوده سمّى إبليس لأنهّ أبلس من رحمة اللّه يعنى ابليس ناميده شده به جهت آنكه از رحمت خدا دور گشت .
ناگفته نماند كه بين علماء و بزرگان اختلاف است كه آيا شيطان از جنّ بوده يا از فرشتگان ، و حقّ آنست كه از جنّ بوده ، و اجماع علماء اماميهّ بر آنست ، چنان كه از شيخ مفيد - عليه الرحمة - نقل شده ، و روايات متواتره از ائمهء هدى - عليهم السّلام - در اين باب وارد گشته ، و قرآن كريم به آن تصريح مى فرمايد س 18 ى 50 وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ يعنى ياد آور هنگامى را كه به فرشتگان فرموديم بآدم سجده كنيد ، پس همه سجده كردند مگر ابليس كه از جنّ بود ، و استثناء دليل بر آن نيست كه شيطان از فرشتگان بوده چون جملهء كان من الجنّ صريح است كه استثناء در اينجا و سائر مواضع قرآن كريم در اين باب استثناء منقطع است يعنى ربط به مستثنى منه ندارد ، خلاصه آدم را سجده نكرد براى آنكه ) 3 كبر و خود خواهى به او روى مى آورد ، پس به آفرينش خود بر آدم فخر و نازش نمود ، و براى اصل خويش ( كه از آتش آفريده شده بود ) عصبيّت نموده آشكارا زير بار فرمان حقّ نرفت ( و گفت : او را از گل و مرا از آتش آفريدى من كه از او بهترم چرا او را سجده كنم ) پس دشمن خدا ( شيطان ) پيشواى متعصبين و پيشرو گردنكشان است كه بنيان عصبيّت را بجا گذارد ، و با خدا در جامهء عظمت و بزرگى ( كه اختصاص به او داشت ) نزاع نمود ، و لباس
نهج البلاغة ( فارسى ) — صفحة 778
مساهمون: خطب الإمام علي ( ع )
ص٧٧٨