قسمت اوّل ، ابتداى حلق است از جانب زيرين وگردن ومخرج همزه وهاء هوّز است به ترتيب ، يعنى همزه مقدّم بر هاء مىباشد .
قسمت دوم ، ميان حلق است ، وآن مخرج عين وحاء بىنقطه است ، به تقدم عين بر حاء .
قسمت سوم ، آخر حلق است از طرف دهان ، وآن مخرج غين وخاء نقطهدار است ، به تقدّم غين بر خاء .
توضيح : حلق عبارت از فضائى است كه در پشت جوف دهان وبيني واقع است واين دو جوف به آن داخل گردند ، ودر جانب أسفل آن فضا از قدّام ، حلقوم وحنجره است به جهت عبور هوا ونفس ، واز طرف خلف ، مري واقع است كه رودهء سرخه باشد جهت عبور غذا .
2 . واما دهان را هشت مخرج باشد : بيخ زبان ، ميان زبان ، كنار زبان ، سر زبان ، ملاذه كه آن را لهات وزبان كوچك گويند ، وكأم بالا يعنى سقف دهان ، ودو قسم از دندانها كه طواحن وثنايا است وحروفى كه از اين مخارج ظاهر مىشود ، هيجده حرف است :
قاف . مخرجش بيخ زبان است ، با آنچه بالاى اوست از كأم واوّل ملاذه به سوى حلق .
كاف . مخرجش نيز بيخ زبان است ، اندكى بعد از مخرج قاف با آنچه بالاى آن است از كأم وآخر ملاذه به سوى دهن واين دو حرف را لهوى گويند ؛ به اين مناسبت كه از لهات ، يعنى زبان كوچك ظاهر مىشود .
جيم ، وشين وياء ، در صورتي كه ياء حرف لين باشد ، نه حرف مدّ يعنى ساكن وما قبل مكسور نباشد ، ومخرج اين سه حرف ، ميان زبان است با آنچه بالاى اوست از كأم به ترتيب ، يعنى جيم مقدّم است بر شين وشين بر ياء ، واين حروف را شجرى نامند ، چون شجر بر وزن فجر ، به معنى شكاف دهان است واين حروف از شكاف وميان دهان ظاهر مىشود .
ضاد نقطه دار . مخرجش كنار بيخ زبان است از هر طرف كه باشد ، چپ يا راست ، با آنچه در پهلوى أو هست از دندانهاى آسيا ، واين حرف را ضرسى وحافى گويند كه ضرس به معنى دندان است وحافه كناره است ومراد در اينجا كنارهء زبان است .
لام . مخرجش كنار سر زبان است با كأم بالاى آن ، مقدارى كه برابر دندان ضاحك وناب بالا باشد از هر دو جانب ، به طورى كه زبان به كأم بچسبد .
بيست رساله ( فارسي ) — صفحة 281
مساهمون: ميرزا أحمد الآشتياني
ص٢٨١