متعارف وامضا كرده شده در زمان أئمة معصومين عليهم السّلام . « 1 »
بلى ، آنچه موجب تكلّف بر زبان نباشد وخارج از طور تاديهء كلمات در لسان عرب وسخن گفتن آنها نيست ، رعايتش أولى است وچون از جهت رعايت موادّ كلمات قرآنيه لازم است أداء حروف از مخارج معيّنه شود ، كه علماء تجويد ذكر نمودهاند ، با اين كه قرائت بر طبق زبان عرب به اظهار حروف قرآنيه از غير آن مخارج ، عادتا ميسور نيست ؛ لذا از جهت تسهيل قرائت بر جملهاى از اشخاصى كه مراجعه به كتب علم تجويد ندارند ، مخارج حروف مذكوره با رعايت اختصار ذكر مىشود .
أولا ، مقدمتا بيان مىكنيم : سى ودو دندان كه بيشتر آدميان را هست ، بر حسب تناسب ، به شش قسمت اعتبار نمودند وهر قسمي را به اسمى نام گذاردند : چهار دندان پيش روى كه آنها را ثنايا مىگويند ؛ دو از طرف بالا ، دو از طرف پائين ، وچهار دندان كه از دو طرف ثنايا باشند وآنها را رباعيّات مىگويند ؛ دو از بالا ودو از پايين ، وچهار دندان از دو طرف رباعيات وآنها را أنياب ودندان نيش يا نيشتر مىگويند ؛ دو از بالا ودو از زير ، وچهار دندان از دو طرف أنياب وآنها را ضواحك گويند كه در حال ضحك وخنده ظاهر مىشود ؛ دو از بالا ودو از زير ، ودوازده دندان از دو طرف ضواحك وآنها را طواحن گويند ، يعنى دندان آسيا ، از هر طرف سه از زير وسه از بالا ، وچهار دندان از دو طرف طواحن وآنها را نواجذ گويند ، يعنى دندان عقل ؛ دو از بالا ودو از زير .
وپس از تقديم اين مقدمه ، گوييم : تمام حروفى كه كلمات لغت عرب مركب از آنها هست وآن حروف را حروف تهجّى وابتثى گويند ، كه ا ، ب ، ت ، ث ، تا آخر باشد ، عدد آنها بيست وهشت است ؛ چنان چه حرف مدّ را حرف مستقلّى اعتبار نكنيم ، يعنى الف را همان همزه ساكن بدانيم ، وتمام آن حروف بيست وهشتگانه از مواقع سه مخرج بيرون مىآيد اوّل حلق ، دوم دهان ، سوم لب .
1 . اما مخرج حلق را سه موقع است : مقدّم ، وسط ، مؤخّر ، وحروفى كه از اين سه قسمت بيرون مىآيد ، شش است : هاء ، همزه ، حاء ، خاء ، عين ، غين .
هامش
( 1 ) . صلاة شيخ انصارى ، ص 122 .