يا لطيفهء از اين بدن است ؛ چنانچه جمعى را عقيدة بر اين است ، ويا قالب خارجي كه در آن عالم قبول علاقهء نفس دارد وأرواح شاعره بر حسب اختلاف عقايد وملكات واعمال به آن أبدان متنعّم ومعذّب مىشوند ؛ چنان چه مفاد اخبار ومستفاد از آنها همين است .
ودوم ، قيامت كبرى ومعاد است كه جملهء ملائكة وجنّ وانس ووحوش در آن نشأه محشورند واين أبدان خاك شده نيز محشور مىشوند وزمين وآسمانها طور ديگر مىشوند واجمالا بر حسب اختلاف عقايد وملكات واعمال مردمان اختلافاتى با اين عالم دارند .
وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا
، « 1 »
نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى
، « 2 »
وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً
. « 3 »
واخبارى كه در بعضي تفاصيل وجزئيات آن عالم وارد است ، هر كس از تتبّع آن أحاديث واخبار يا از دليل قطعي ، علم به خصوصيتى از آن تفاصيل حاصل نمايد ، لا محاله معتقد به آن خواهد شد ؛ لكن بر عموم مردم تحصيل عقيدة به تفاصيل عقلا وشرعا وجوبي ندارد ، بلكه بسيارى از مردمانى كه لياقت فهم آنها را ندارند وشرايط براهين عقليهء تامّه را نمىدانند يا متهوّرانه وبىباكانه سير در معارف مىنمايند ومراعاة شرايط نمىكنند ، عقلا واجب است كه در مقام فهم تفاصيل برنيايند كه خطا در اين أمور عذاب دائم اليم دارد ، وآنچه بر حسب نصّ آيهء شريفه در چگونگى وكيفيّت حشر ثابت است ( وشكّ در آن به اين كه ممكن است مراد از آيهء كريمه بر خلاف صريح آن آية باشد وبه تأويلاتى به بعضي از بيانات تمسّك شود ، موجب رفع اعتماد از هر نصّ وصريح خواهد بود ، حتى از صريح كلام آن مشكّك ، وعاقل احتراز از مثل اين أمور مىنمايد ) مبيّن ومقرّر در حكايت جوابي است كه در سؤال حضرت إبراهيم عليه السّلام از كيفيت حشر وارد گشته . حضرت إبراهيم عرض نمود :
رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى
« 4 » وبديهي است كه آنچه عمده در اين سؤالات است ، نمايش چگونگى حشر أجساد خرد شده وأجسام متجزّيه وعلاقهء كامله نفوس مفارقت كرده از أبدان خود به آنهاست .
هامش
( 1 ) . اسراء ( 17 ) آيهء 97 .
( 2 ) . طه ( 20 ) آيهء 124 .
( 3 ) . همان ، آيهء 102 .
( 4 ) . بقره ( 2 ) آيهء 260 .