اين دو بقعهء رفيعه عاجز است و مؤسس طبيعت فكرت پيشه از رقم فرمودن طرح امثال آن مواضع وسيعه قاصر است . خشت زرين خورشيد از انفعال خشت زرنگار ديوارشان هر روز سرخ برآيد و رنگ فيروزهء سپهر از رشك فيروزى لاجورد جدارشان به كبودى ميل نمايد .
بيت
هوايشان به لطافت چو عين تسنيم است * زمينشان به لطافت چو باغ رضوان است
و جوى انجيل از ميان اين دو عمارت مىگذرد . و هريك از اين دو بقاع مشتمل است بر دو منار رفعتشعار بدايعآثار و محتوى است بر گنبدهاى عالى و جماعتخانههاى متعالى و صفههاى رفيع و ايوانهاى منيع . از جمله گنبدى است كه سلطان صاحبقران از غايت عاقبتانديشى جهت مقبرهء خود به ترتيب آن اشارت فرمودهاند و آن منزل را به نقوش بديع و صور غريب از لاجورد و طلا آراستهاند و به انواع تكلفات ديگر كه به گفتن و نوشتن راست نيايد زينت و آرايش داده . و در اين مدرسه و خانقاه يازده كس از سادات و علما و دانشمندان متبحر به تقلد منصب تدريس سرافراز و مفتخر گشته و در هر سى روز قرب سى طالب علم جمع آمده وظيفه مىگيرند . و در خانقاه هر روز به فرمان اين پادشاه گيتىفروز به اطعام فقراء و ضعفاء مىپردازند و مولانا كمال الدين حسين واعظ در اين بقعه نيز هفتهاى يك نوبت به موعظه و نصيحت طوايف امم قيام و اقدام مىنمايد و بعد از اتمام وعظ شيخ و خدام آن خجستهمقام حضار مجلس را به دعوتهاى لذيذ لطيف مستفيد و بهرهور مىسازند . و قريب به اين بقاع حمامى در كمال وسعت و نهايت زيب و زينت و كاروانسرائى دلگشاى عمارت فرمودهاند و داخل اوقاف همايون گردانيده .
پوشيده نماند كه اگر هريك از عمارات اين پادشاه خجستهصفات به تفصيل مذكور گردد اين رساله به طول انجامد لاجرم به مجرد تعداد بعضى ديگر از منازل اكتفا مىرود :
باغ چمنآرا ، تخت آستانه ، باغ بيت الامان ، دار الشفاء ، باغ زاغان « 1 » ، مسجد جامع زيارتگاه ، چقور رباط ، رباط كوتل سنجاب ، رباط زرميت ( ؟ ) « 2 » ، مسجد جامع قبة الاسلام بلخ ، عمارت روضهء حضرت ولايت منقبت مظهر العجاب و مظهر الغرايب امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام در سه فرسخى قبة الاسلام بلخ مشهور است .
[ خواجه مجد الدين محمد ولد خواجه غياث الدين پير احمد خوافى در درون بلدهء هرات مسجد متعدد تعمير فرموده .
هامش
( 1 ) . در مج : « دار الشفاء در باغ زاغان » .
( 2 ) . در مج : « زرمست » و در جغرافياى حافظ ابرو از قريهاى به نام « زرشت » نام برده شده .