منابع معرفت تفسيرى در اين عصر
در پرتو شناختى كه نسبت به طبيعت اين مرحله از تفسير قرآن كريم پيدا كرديم ، مىتوانيم منابعى را كه اين مرحله از تفسير براى معرفت مدلول نصّ قرآنى مورد استناد قرار مىداده ، و ابزارهايى را كه براى رويارويى با مشكل لغوى و تاريخى در مسير فهم و تفسير قرآن به كار مىبرده است ، نيز باز شناسيم . اين منابع عبارتند از :
الف ) خود قرآن كريم
با توجّه به شيوهء نزول قرآن ، و اهدافى كه در فراسوى اين شيوهء تدريجى منظور نظر قرآن بود ؛ بعضى اوقات ، آيات قرآنى نازل شده ، براى « مجمل » هاى قبلى ، « مبيّن » بودند براى « مطلق » هاى پيشين ، « مقيّد » بودند براى « عام » هاى قبلى ، « مخصّص » بودند و يا براى حكمى ثابت در گذشته ، « ناسخ » بودند و اين شيوهء بيان و تدريج در قرآن كريم به ما اجازه مىدهد كه از برخى آيات قرآنى براى فهم بعضى آيات ديگر استفاده كنيم .
مفسّران همواره در مسير بازشناسى معانى قرآن و كشف اسرار آيات آن ، اين شيوه را دنبال كردهاند ، و مىتوانيم رسول اعظم صلّى اللّه عليه و آله را ، با توجه به شواهد موجود ، نخستين پيشتاز اين راه و روش به حساب آوريم . راه و روشى كه بعضى از صحابه پس از ايشان آن را دنبال كردند ، و بعضى از مفسّران نيز آن را شيوهاى كلّى در تفسير قرآن اتخاذ نمودند .
عبد الله بن مسعود روايت كرده است ، هنگامى كه آيهء شريفهء
الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ
« 1 » ، نازل شد براى اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله گران آمد و گفتند : كدام يك از ما بر ايمان خويش جامهء ستم نپوشانيده است ؟ ! آن حضرت فرمودند : آن گونه نيست كه دريافتهايد . منظور جامهء « شرك » است . مگر نشنيدهايد كه لقمان چه گفته است ؟
. . . إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ .
« 2 »
كما اين كه تاريخ به ما مىگويد ، حضرت على بن ابى طالب عليه السّلام چنين شيوهاى را براى بازشناسى بعضى معانى قرآنى پيش گرفتهاند . حافظ بن ابى حاتم ، و حافظ بيهقى ازدئلى
هامش
( 1 ) انعام / 82
( 2 ) توبه / 13