قرآن هم « محكم » است و هم « متشابه » در قرآن كريم ، تمامى قرآن با وصف « محكم » آمده است :
الر كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ . . .
« 1 » . بعضى از مفسّران نيز گفتهاند :
الر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ
« 2 » « حكيم » در اينجا يعنى « محكم » « 3 » .
همچنين در قرآن كريم ، تمامى قرآن با وصف « كتاب متشابه » آمده است :
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ . . .
« 4 » .
در برابر اين كاربرد فراگير براى اين دو صفت ، كاربرد ديگرى نيز براى اين دو كلمه در قرآن آمده است كه صفت « احكام » را به بعضى از آيات قرآنى ، و صفت « تشابه » را به بعضى آيات ديگر مخصوص مىگرداند ، چنان كه در اين آيهء شريفه آمده است :
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ
« 5 » .
در كاربرد اوّل ( كاربرد فراگير احكام و تشابه ) ، محققّان در علوم قرآنى در مقام تبيين معناى هر يك از دو صفت « محكم و متشابه تقريبا " اتفاق نظر دارند . همگى ، رابطهاى را كه توجيه كنندهء اطلاق صفت احكام بر همهء آيات قرآنى است ، عبارت از آن مىدانند كه بر قرآن نظم استوار و اتقان بسيار حاكم است ؛ و معارف و مفاهيم و نظامها و قوانين در قرآن داراى همبستگى و به هم پيوستگى فراواناند . همچنين ، رابطهاى را كه توجيه كنندهء اطلاق صفت « متشابه » بر آيات قرآنى است ، عبارت از آن مىدانند كه همهء اجزاى قرآن از نظر هدف و اسلوب ، و پيراستگى از هر گونه تناقض و تفاوت و اختلاف ، متماثل و متشابه و همانند يكديگرند :
أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً
« 6 » .
هامش
( 1 ) هود / 1
( 2 ) يونس / 1
( 3 ) لسان العرب ، مادّهء « حكم » ، 13 / 53 ، چاپ « دار صادر » ، بيروت
( 4 ) زمر / 23
( 5 ) آل عمران / 7
( 6 ) نساء / 82