داد و خود به بلدهء خوى آمده انتظام آن ولايت را به نواب اميرزاده بهرام ميرزا و حاجى محمد خان قاجار و اسفنديار خان نايب سپهدار محول فرمود و خود روانهء تبريز شد . در منزل طسوج بهعرض رسيد كه ينارال ارستوف در قريهء صوفيان بهجهت اطمينان حركت بسقاويج از ايروان و جذب قلوب اهالى تبريز توقف دارد و در همين يك دو روز همت به تسخير شهر مىگمارد . حضرت و الا نايب السلطنه را آتش قهر و غضب اشتعال پذيرفت به تعجيل سوار شده به دو فرسنگى تبريز رسيد . در آنجا معلوم و معروض شد كه زمانه دگرگونهء آئين نهاده و كار گذشته است . از فرط الجاء و اضطرار ، قائممقام را روانهء تبريز فرمود و خود به جانب سلماس عزيمت نمود . از خارج و داخل ، روسيه را تحريك به تسخير تبريز كردند و از جمله ميرفتاح خلف حاج ميرزا يوسف تبريزى بود « 1 » كه مردم شهر را به اطاعت روسيه اغوا مىنمود .
الحاصل نواب ركن الدوله از تبريز بيرون رفت و جناب آصف الدوله حرم محترم نواب نايب السلطنه را از شهر روانه كرده در قريهء باسمنج به ركن الدوله رسانيد و بىشرمى اشرار و الواط شهر بدانجا رسيد كه يك نفر از توپچيان را كه برفراز مانده به حكم آصف الدوله به انداختن توپ مأمور بود از باره به زير انداختند و اعضاء و جوارح او را مجروح ساختند .
جناب آصف الدوله عار فرار را بر خود قرار نداده باوجود بىاستعدادى به مدافعه مىپرداخت ولى فايده و حاصلى نداد . در وقتى كه جماعت روسيه در آجى چاى وارد بودند مير فتاح علمى برافراخته و با جمعيت شهر به استقبال تاخته در جمعه سيم شهر ربيع الثانى يكهزار و دويست و چهل و سه توپزنان و آتشفشان وارد شدند و آصف الدوله را در ارك محبوس كردند و ينارال بسقاويج را اخبار و احضار كردند ، او بهسرعت دررسيد . بسقاويج ايالت تبريز را كماكان بهعهدهء فتحعلى خان پسر هداية اللّه خان گيلانى نمود و با جناب آصف الدوله سخن از مصالحه مىراند و جمعى را به تسخير ولايت خوى مأمور كرد . نواب نايب السلطنه كه در سلماس تشريف داشت در اين هنگام مجادله با روسيه را بر وفق عقل ندانسته مستحفظين خوى را با توپخانه و آلات حرب به سلماس احضار فرمود و آن ولايت را به امير اصلان خان كه نهانى با روسيه بود سپرد .
هامش
( 1 ) - روضة الصفا : « آقا ميرفتاح ولد جناب علامة العلاء حاجى ميرزا يوسف تبريزى كه بعد از فوت پدر به حكم وراثت ، امام و پيشواى اهل تبريز بود و ساغر خاطرش از بادهء غرور و جوانى لبريز ، در حفظ شهر و شهريان ، اطاعت ينارال روسيه را اولى و انسب و به صرفهء وقت اقرب دانسته تن به متابعت آصف الدوله در نداده از تسليم و تمكين روسيه سخن راند » .