نواب حسنعلى ميرزا آوازهء عزيمت هرات درداد و به سامان تربت حيدريه رو نهاد .
باخرز و شهر نو را از تصرف بنياد خان هزاره بيرون آورده به امير قليج خان تيمورى واگذاشت و ارادهء گرفتن محمد خان قرائى داشت ولى امير حسن خان طبسى به توسط نمىگذاشت ، تا در حدود تربت جام اين امر از حوادث فلكى انجام گرفت . امير حسن خان به ناگاه به فجأه درگذشت و چاكران نواب حسنعلى ميرزا ، محمد خان را فورا بگرفتند و به تربت حيدريه شتافتند . برادران او و مادرش اطاعت و ضراعت گزيدند و قلعهء تربت را به تصرف دادند . بعد از عرض اين واقعه به خاقان صاحبقران امر فرمود كه اگر صلاح دانند تربت را به وى بازگذارند . نواب حسنعلى ميرزا چنين كرد و او را مخلع و رها كرد و به خانه و قلعهء او رفت . او نيز خدمتها كرد و خواهر خود را به عقد شاهزاده درآورد .
شاه محمود افغان از اين امورات و اخبار متوحش شده از هنگامهجوئى نادم و پيشكش فرستاد و فسخ عزيمت دست داد و به ارض اقدس رو نهاد .
وكالت طبس به حكم وراثت به امير علينقى خان بن امير حسن خان مفوض شد .
چون نواب شاهزاده محمد رضا ميرزا والى گيلانات را حسن ظن و ميلى به صوفيه و فقراى سلسلهء عليهء نعمة اللهيه بود و جمعى متشبهين در آنجا ازدحام جستند و ارباب غرض در حضور خاقان صاحبقران به اقبح وجهى ذكر آنان را معروض داشتند موكب همايون پادشاه جم جاه به شكار ولايت طارم حركت فرمود و عرصهء طارم رشك طارم چارم شد . نواب شاهزادهء اعظم نايب السلطنة العلية العالية به حضور آمد و پس از تفرج و نخجير مراجعت به تبريز نمودند . و در قريهء لوشان ، برحسب امر اعلى ، نواب محمد رضا ميرزا و اهالى گيلان شرفياب شدند و بعضى مورد سياست و تأديب و تفريق گشتند . بدان نيز اكتفا نرفت و فاضل خان گروسى جارچى باشى را مأمور فرمودند كه به همدان رفته از جناب حقايق مآب ، عالم عامل و عارف كامل حاج محمد جعفر قراگوزلو و جناب سيد حسن همدانى دو هزار تومان به صيغهء جريمه دريافت نمايد ، و چنين كرد .
سرخاى خانلگزى و مصطفى خان شروانى و مهديقلى خان جوانشير از تعديات روسيه به ستوه آمدند و روى توسل به دربار شهريار كامكار آوردند و مورد التفات خاقانى شدند .
و عبد اللّه خان امين الدوله بهجهت تفريغ محاسبات مأمور به رشت گشت .
ميرزا معصوم محيط ولد ميرزا بزرگ قائم مقام فراهانى در اين سال رحلت يافت « 1 » .
هامش
( 1 ) - درخصوص ميرزا معصوم كه شاعر خوبى بوده رجوع شود به حديقة الشعراء ( ج 3 ، ص 1614 و 1615 ) .