شمال هند دربرمىگرفت . در خراسان ، شاهرخ افشار حكومتى متزلزل كه بازيچه دست سرداران محلى بود داشت و در مازندران ، قاجاريان پايگاه قدرت خود را حفظ كردند ( بنگريد به شماره 151 ) . يكى ديگر از سرداران افغانى نادر به نام آزاد خان در آذربائيجان قدرت به هم رسانيد . در جنوب ايران نخست قدرت در دست عليمردان خان بختيارى بود . وى اصفهان را گرفت و يكى از شاهزادگان صفوى را به نام شاه اسماعيل سوم به سلطنت برگزيد ( 1163 / 1750 ) ( بنگريد به شمارهء 148 ) . محمد كريمخان زند سردار عليمردان خان بود . وى از يكى از قبايل كوچك لر كه در بخش مركزى كوههاى زاگرس مىزيستند ، بود . هنگامى كه عليمردان خان به قتل رسيد ، محمد كريمخان خود را فرمانرواى يگانهء جنوب ايران ساخت .
اما كريمخان هنوز با محمد حسن خان قاجار نزاعى طولانى در پيش داشت ، ولى سرانجام توانست پايههاى قدرت خود را در سراسر ايران مستحكم سازد . محمد كريمخان هرگز خود را شاه نخواند ، بلكه در شيراز به عنوان وكيل الدوله به نيابت از طرف شاه اسماعيل سوم صفوى حكومت مىراند . وى نزديك به سى سال پادشاهى كرد و در دوران او صلح و آرامش و اعتدال بر همه جا حاكم بود . مملكت در عهد او رونق گرفت و روابط بازرگانى ميان ايران و بريتانيا از طريق بوشهر و خليج فارس برقرار گرديد . اما با مرگ كريمخان ، مشاجره و منازعهء مهلكى ميان اعضاى خانوادهء او بر سر جانشينى در گرفت . عاقبت عليمردان خان زمام امور را به دست گرفت ، اما سلطنتش ديرى نپاييد و اندك زمانى بعد درگذشت . در دورهء حكومت جعفر خان ، قاجاريه كه رقيب زنديان بودند قدرت بسيار يافتند ، چنانكه زنديان مجبور شدند اصفهان را به آنها واگذارند . آخرين حكمران زند ، لطفعلى خان كه سردارى شجاع و باكفايت بود و محبوبيت فراوان داشت ، عليه قاجاريه قد برافراشت و سلاح برگرفت و براى مدتى پيروزيهايى به دست آورد . اما در 1209 / 1792 در كرمان اسير آقا محمد خان قاجار شد و با وحشىگرى تمام به قتل رسيد . به اين ترتيب ، سرتاسر ايران براى نخستينبار بعد از دورهء كوتاه سلطنت نادر شاه و دورهء اعتلاى قدرت صفويان ، زير فرمان يك پادشاه وحدت يافت .
كتابشناسى
- لين - پول ، 260 ، 262 ؛ زامباور ، 261 ، 264 ؛ البوم ، 58 - 59 .