تركمنچاى كه در 1243 / 1828 انعقاد يافت ، دولت ايران از ادعاى خود بر سرزمينهاى واقع در ارمنستان شرقى و قفقازيه چشم پوشيد و موجبات تسهيل نفوذ بازرگانى روسها را به داخل ايران فراهم ساخت . اما سلاطين قاجار تا مدتها نتوانستند از ميراثى كه در نتيجهء فتوحات صفويان و نادر شاه در مشرق براى آنها به جاى مانده بود ، صرفنظر كنند و نزاع ايران و افغانستان تا اواخر قرن سيزدهم / نوزدهم ادامه داشت .
بر اثر رقابتهاى متقابل قدرتهاى بزرگ و در نتيجهء زيركى ناصر الدين شاه ، ايران بخاطر آنكه از لحاظ جغرافيايى محدودهء منسجمترى داشت ، در حفظ وحدت ارضى خود موفقتر از دولت گسترده و پراكنده عثمانى بود . باوجوداين ، هزينهها و مخارج جنگ و ولخرجىهاى سلاطين قاجار ، ملت را سخت به زير بار قرضهاى دول خارجى فروبرد و فشار خفقانآور اقتصادى دولتهاى اروپايى بستانكار روزبهروز زيادتر شد .
در دورهء سلطنت مظفر الدين شاه كه پادشاهى ناتوان بود ، نهضتى در ميان مردم براى كسب آزادى سياسى و حكومت مشروطه پديد آمد و مظفر الدين شاه ناچار در 1324 / 1906 به اين خواستهها جواب مثبت داد . پس از آن ، قدرت و اعتبار سلاطين قاجار به طور محسوس روى به نقصان نهاد . در طى جنگ جهانى اول ، ايران رسما بيطرف ماند ، اما عليرغم بيطرفى ، قشون عثمانى ، روسيه و انگلستان در داخل آن به جنگ پرداختند . در پايان جنگ ، جنبشهاى انقلابى و تجزيهطلب محلى در اطراف و اكناف كشور پديد آمد . ازاينرو ، براى سردار سپاه با ارادهاى چون رضا خان چندان دشوار نبود كه مجلس شوراى ملى را بر آن دارد كه سلسله قاجاريه را از سلطنت خلع كند ( 1344 / 1925 ) .
كتابشناسى
- لين - پول ، 260 ؛ زامباور ، 261 - 263 ؛ البوم ، 59 - 61 .
- دائرة المعارف اسلام ، ويرايش دوم ، « قاجار » ( ا . ك . س . لمبتون ) .
- گاوين ، ر . جى . همبلى ، « آقا محمد خان و استقرار سلسلهء قاجاريه » ، همو « ايران در دوران سلطنت فتحعلى شاه و محمد شاه » و نيكى كدى و مهرداد امانت ، « ايران در دورهء شاهان اخير قاجار ، 1848 - 1922 » ، در تاريخ ايران كمبريج ، جلد هفتم ، 104 - 212 ، شجرهنامه در صفحهء 962 .