تشخص و رساله در تحقيق « اتصاف ماهيت به وجود » و « رساله در جواب مسائلى كه از حضرت محقق خواجه نصير الدين طوسى قدس سره سؤال و جوابى صادر نگشته بود » و كتاب اسرار - الآيات ، تفسير سورهء مباركه جمعه ، تفسير سورهء الطارق ، تفسير سوره الواقعه ، تفسير آيه نور ، تفسير آية الكرسى و كتاب حكمة عرشيه و كتاب مشاعر و رساله اكسير العارفين فى معرفة الحق و اليقين و رساله كسر اصنام جاهليه و رسالهء اتحاد عاقل و معقول و كتاب شرح اصول كافى و در آخر كتاب عقل و جهل ، اين شرح فرموده است : و كتبه المؤلف بيده الجانيه فى شهور اربع و اربعين بعد الالف حامدا للّه تعالى مصليا للنبى و آله مستغفرا محمد بن ابراهيم المشتهر بالصدر الشيرازى اوتى كتابهما بيمينهما بمحمد و آله الطاهرين صلوات اللّه عليهم اجمعين و حضرت سيد على خان قدس سره در كتاب سلافة العصر فرموده است « 1 » : مولا صدر الدين محمد بن ابراهيم شيرازى مشهور به ملا صدرا در بصره زمان توجه او براى حج در عشر خامس از مائه حادى عشر وفات يافت ، رحمة اللّه عليه و جناب ملا صدرا را قوامى براى آن گويند كه گويا از سلاله وزير بىنظير حاجى قوام الدين حسن شيرازى كه خواجه حافظ ( عليه الرحمه ) فرموده است :
درياى اخضر و فلك و كشتى هلال * هستند غرق نعمت حاجى قوام ما
اين رباعى را به آن جناب نسبت دادهاند :
آنان كه ره دوست گزيدند همه * در كوى شهادت آرميدند همه « 2 »
در معركه دو كون فتح از عشق است * هر چند سپاه او شهيدند همه
و از مشاهير علما و فضلا و فصحاى شيراز جنت طراز است : قطب فلك علوم ، مركز دايره حدود و رسوم ، واضع بناى فصاحت ، رافع لواى بلاغت ، استاد فصحا و شيخ ادبا مولانا - عبد اللّه پسر مولانا فضل اللّه شيرازى كه زبان از تقرير كمالاتش قاصر است در حدود سال 730 و اند در شيراز وفات يافت و كتاب تاريخ وصاف را به يادگار گذاشت و قبرش در ميانه تكيه چهل تنان و تكيه خواجه حافظ ( عليه الرحمه ) معروف است « 3 » . اين رباعى از حضرت وصاف است :
تركان كه چو شير دروغا بخروشند * گه در صف رزم همچو خنجر نيشند
در صلح به عشرت و مدارا كوشند * گه در كف بزم همچو ساغر نوشند
و از مشاهير علماى شيراز است : مولانا عبد اللّه قوام الدين زاهد شيرازى از علماى يگانه و فضلاى زمانه است حضرت شاه شجاع آل مظفر را نسبت به آن جناب اعتمادى و ارادتى بود و آن جناب گربهاى داشت كه در نماز با او موافقت نمودى و خواجه حافظ ( عليه الرحمه ) اين غزل را
هامش
( 1 ) . ر ك : روضات الجنات ، ج 4 ، ص 240 .
( 2 ) . اين رباعى در حاشيه متن آمده است و يك بار هم كه از ملا صدرا در زمره شعراى شيراز سخن رفته است باز تكرار شده است .
( 3 ) . وصاف الحضره متخلص به ( شرف ) و مشهور به ( وصاف ) متولد در حدود سال 663 در شيراز نام اصلى كتاب او ( تجزية - الامصار و تزجية الاعصار ) است كه در ذكر وقايع تاريخ ايلخانان ايران و تاريخ ملوك و امراى اطراف از سال 656 تا 728 است و از سال 702 تا 712 تاليف شده است . ر ك : تاريخ ادبيات صفا ، ج 3 ، بخش دوم ، ص 1259 تا 1262 .