كه كرمان و سوران باشد غارت كردند [ ( 1 ) ] از بيان منهاج سراج و ابن اثير به اين نتيجه ميرسيم ، كه كرمان در ماوراى سمت جنوبى موجودهء كابل به طرف شرق آن ولايت بعد از سرزمينى كه اكنون اقوام جاجى و منگل در ان ساكنند ، واقع بود . و تمام وادى كرم و دامنههاى جنوبى سپينغر را تا مجراى درياى سند در بر مىگرفت .
مأسوف عليه مستر راورتى كه غالبا اين حدود را ديده بود ، شرح مستوفائى درين باره نوشته و كرمان را كه اكنون به فتحهء اول و ( ر ) مثقلهء پشتو گفته مىشود ، تعيين موقع مىكند ، چون شرح مذكور مفيد به نظر آمد ، در پايان اين مبحث آورده شده :
« سرزمينى كه اقطاع تاج الدين ايلدز بشمار ميرفت عبارت است ، از درهها و واديهائى كه به دو طرف آن كوهها و درياهاست ، كه از جنوب سپينغر ( كوه سپيد ) آغاز گرديده ، و بسوى جنوب غرب تا ناحيتهاى جنوبى درهء گومل به درازا مىكشد ، و به طرف غرب تا سلسلهء كوهسار گرديز ميرسد ، و شرقا به مجراى درياى سند ( سند ساگر ) متصل مىگردد . حصهء بزرگ اين ناحيت از درياى كرمه آبيارى مىشود ، كه ناحيت بالاى آن را درهء كرمه و پايان آن را در محاذات آب سند بنون و مروت گويند .
درهء كرمه چهل كروه طول دارد ، و درهء شلوزان ( قرار ضبط وقايع تيمورى شنوزان ) به طول هفت كروه از دامنههاى سپينغر تا وادى پيوار افتاده ، و اقوام تورى افغان با برخى از اقوام جت دران سكنى پذيرند ، كرمان عبارت از درهاى كوچكى است ، كه آبهاى آن بشلوزان و درياى كرمه مىافتد ، و من وجود شهرى را درين دره در نوشتههاى يكى از مؤلفين نديده و نيافتهام .
درهء بزرگ ديگر اين ناحيه ايرياب ( ايريوب ، قرار نوشتهء حيات افغانى ) است ، كه در طول دوازده كروه ، بسوى جنوب غربى از سپينغر جدا مىشود ، و كوهسار آن داراى ميوههاى خوبى است . و نهرى در شرق بغزن كه قصبهء مركزى جاجى است ، بيرون ازين دره جارى است ، كه به آب كرم مىافتد .
درهء ديگر كه پيوار نام دارد ، نيز داراى دريائى است ، كه در اقاصى
هامش
[ ( 1 ) ] الكامل ، ج 12 ، ص 86