بدانكه در تاريخ و جغرافياى افغانستان اين كلمه اهميتى داشته و نمىتوان فراموش كرد : كه تاكنون هم نزديك باميان بقاياى شهر ضحاك موجود است ، و به همين اسم ناميده مىشود ، و همچنان در اسماى قبايل افغانى تاكنون عشيرتى بنام ( سهاك ) داريم ، كه تعداد آنها تا هفت هزار خانه ميرسد ، و در علاقهء خروار لوگر و زرمت و پغمان ، و بيگتوت و تگاو و لغمان و درههاى جنوب هندوكش و غيره متفرقند و از برادران عشاير اندر و ترهكى شمرده مىشوند [ ( 1 ) ] به عقيدهء نگارنده تمام اين كلمات به همان اصل سكها برميگردد ، كه هيرودوت ذكر كرده ، آنها مردمى بودند از عشاير آريائى كه باراضى سيستان آمدند ، و تا درياى اندوس تصرف كردند ، و بعد از آنكه آن سرزمين را مسكون ساختند ، نامهاى قديم آن خطه در نگيانا و زرنگا متروك و بنام شان سگستان ناميده شد [ ( 2 ) ] كه سجستان جغرافيون عرب بلا شبهت معرب آنست ، و در نسخ قلمى كتب جغرافى عرب هر دو صورت آن ضبط است [ ( 3 ) ] از روايت طبرى چنين بر مىآيد : كه مسكن ضحاك در قلعت زرنج سجستان بود ، و هم از نگارش تاريخ سيستان پيداست كه ضحاك را با سيستان علاقهايست كه نمىتوان آن را فراموش كرد . پس آنچه در پته خزانه بحواله تاريخ سورى آمده كه ملوك غور از اولاد سهاكاند ، با نوشته منهاج سراج در طبقات ناصرى كه جد اولين آنها را ضحاك گفته مطابقت كامل دارد جز اينكه سهاك املاى پنبتوى آن كلمه معرب است چون سهاك را با سكها و ضحاك نزديكى است ، و اين همه از يك ريشه آريايى باستانى است ، بنابران اگر حقايق را از لف اخبار افسانوى جدا كنيم ، بايد بگوييم : كه سكها از قبايل معروف آريائى بود و به اين نام البته اشخاص مشهور و قبايل و بلاد شهرت پيدا كردند كه بعد از ان به سبب بعد عهد و مرور دهور اين شخصيتها ، اسماء بهم آميخت ، و در نتيجه خلط تاريخى مسئله رنگ افسانوى را به خود گرفت كه نمىتوان اكنون در بين ضحاك تازى و سهاك و اژدها ، و دهآك و از دهاق و غيره فرق گذاشت .
هامش
[ ( 1 ) ] حيات افغانى ص 272
[ ( 2 ) ] جغرافياى تاريخى بار تولد ص 25 - 63 - 120
[ ( 3 ) ] ابن خرداد به ص 50