عربها آن را ضحاك نوشتند ، يك اسم افسانوى باستانى آريائى است ، كه قدمت عهد و مرور ايام و قرون آن را بافسانهاى رنگارنگ آلود . دهاكه در اوستا يك عفريت هايل معرفى شده كه تريتانه ( فريدون ) آن را كشت [ ( 1 ) ] دهاكه يا دهاكو ، اژىدهاكه هم ضبط شده كه خاورشناس جيگر المانى ، و دكتور جستى در تاريخ ايرانيان قديم و سپيگل در آثار قديمهء خود آن را مجموعهء مصايب و بلايايى كه به آريانان قديم روى آورده بود مىشمارند [ ( 2 ) ] نلدكه مستشرق معروف معتقد است ، كه اژىدهاكه (
Azidahaka
) همين اژدهاى پارسى جديد يا دهاك قديم است ، كه معرب آن را ضحاك نوشتهاند [ ( 3 ) ] عربها كلمه اژدها را هم معرب كرده از دهاق مىنويسند ، طبرى و البيرونى گويند : كه بيوراسپ ازدهاق همان شخصى است ، كه ضحاك نام دارد ، عربها او را عربى و عجمىها عجمى پنداشتهاند [ ( 4 ) ] مسعودى مىنويسد كه بيوراسپ بن ارونداسب همان ملكى است كه دهآك مىگفتند [ ( 5 ) ] ابن البلخى نيز بيوراسف را همان از دهاق شمرده ، و پدرش را ارونداسف مىنويسد ، و گويد كه وى بجادو خود را به صورت اژدهائى بنمود بنابران ازدهاق گفتندش ، و او در تمام روايتها خواهرزادهء جمشيد بوده است و نام مادرش ورك ( ودك ) بود ، خواهر جمشيد [ ( 6 ) ] اما ده دهآك بعقيدهء مورخين از ان سبب گفته شده ، كه آك بمعنى آفت و رسم زشت بوده [ ( 7 ) ] و اين كلمه در اوستا هم به همين معنى آمده [ ( 8 ) ] پس گويا وى ده آفت و زشتى بجهان آورد ، حمد الله نيز عين اين مقصد را نقل مىكند [ ( 9 ) ] كلمه بيوراسپ را هم مورخين نوشتهاند ، كه بيور ده هزار معنى داشت به جهت آنكه ضحاك داراى ده هزار اسپ بوده [ ( 10 ) ] خلاصه : روايات مورخين شرقى دربارهء ضحاك نهايت پريشان و افسانوى است ، كه در بالا بشرح كوتاه آن اشارت رفت ، و فردوسى هم در شهنامه اغلب اين روايات را مىآورد .
هامش
[ ( 1 ) ] يسنا باب 9 فقر 71 - 8
[ ( 2 ) ] تمدن ايرانيان خاورى ص 108
[ ( 3 ) ] حماسه ملى ايران
[ ( 4 ) ] طبرى ج ا ص 131 - التفهيم فى صناعة التنجيم ص 254 - 257 -
[ ( 5 ) ] مروج الذهب ج ا ص 139
[ ( 6 ) ] فارسنامه ص 9 - 28
[ ( 7 ) ] مجمل التواريخ ص 26
[ ( 8 ) ] گاتها يسنا 47 ص 103
[ ( 9 ) ] گزيده ص 87
[ ( 10 ) ] آثار الباقيه ص 103 - ابى الفدا ص 140