- 4 - رؤياى صادقه
چنان كه در صفحات پيش اشارت شد ، سيد جمال و ملك المتكلمين و حاج فاتح الملك رؤياى صادقه را در انتقاد كارهاى زشت و نارواى ظل السلطان و آقا نجفى نوشتند . سيد كه مبتكر نگارش كتاب بود و چهار پنجم مطالب آن به قلم اوست ، پس از اينكه دانست شاهزاده و شيخ محمد تقى نويسندهء اصلى را شناختهاند از بيمشان به اصفهان بازنگشت . در تهران رحل اقامت افگند ، و بسى برنيامد كه بر اثر مواعظ بيداركنندهاش در ايران و كشورهاى بزرگ شهرت يافت .
رؤياى صادقه بتحقيق پس از نوشتههاى ملكم نخستين اثر انقلابى در ايران است كه به شيوهاى بديع و دلنشين و خواندنى نوشته شده ، و گرچه مطالب آن به اوضاع اجتماعى اصفهان و احوال و افكار برخى از بزرگان دينى و دولتى آن سامان محدود و منحصر است چون با اوضاع كلى اجتماعى سراسر ايران منطبق بود اثر عام يافت .
رؤياى صادقه نخستين بار در سنپطرزبورغ ( لنينگراد امروز ) در پنجاه صفحه چاپ ، و هشتاد نسخهء آن به پايمردى ميرزا حسن خان مشير الملك عضو سفارت ايران در روسيه ، مخفيانه در تهران منتشر گرديد ، به دست شاه و درباريان و بزرگان رسيد و در دلشان بيم افگند . از آن پس در خفا در اصفهان چاپ شد ، و سالها بعد مدير روشنضمير و دانشور مجله ارمغان - وحيد دستگردى - در سال 1312 شمسى - 2492 به تدريج در شمارههاى اول تا هفتم دورهء چهاردهم مجلهء خود به طبع رساند . چون مطالب اين كتاب كهنهشدنى نيست و هميشه انتباهآور و عبرتانگيز است ، در طى سالهاى گذشته چند بار ديگر به حليهء طبع آراسته شد .
اكنون نيز از روى نخستين چاپ آن به طبع مىرسد ، از آنكه بىهيچ گمان از بسى كتابها برتر است .
درخور ياد كردن است كه خطيب آزاده جز لباس التقوى ، رؤياى صادقه ، و مقالات متنوعش آثار خوب ديگرى نيز داشته كه به قول مريم همسرش مجموع آن آثار را حاج محسن صدر الاشراف دوست سيد براى مطالعه گرفته و نزد وى مانده است .