دورهء مغول هنوز هم وقتى دانشآموزان درس صحيح « 1 » ، بوخارى « 2 » و مشكات را تمام مىكردند ، جشن گرفته مىشد . ولى مهمتر تحصيل آثار حقوقى بود كه در آنها هدايت المبتدأ « 3 » مرقينانى « 4 » نيز تا دورهء انگليسىها اثرى استاندارد بود . اصول الفقه « 5 » پذدوى « 6 » ، و كودورى « 7 » كتاب دستى قوانين حنفى ، سالها مورد استفاده باقى ماندند ، زيرا كه بيشتر فرمانروايان ترك نژاد هند متعلق به مكتب قوانين حنفى بودند . در اواخر دورهء مغول كنز « 8 » ، كودورى ، كافيه « 9 » براى شاعران مردمى عارف موجبى براى دست انداختن شده بود ، چون اين سه اثر ، ادبيات حديث ، علم حقوق و گرامر عربى ، به عقيدهء آنان بيشتر مانعى در سر راه رسيدن به خداوند بودند .
اين ايلتوتميش ( 1206 تا 1236 ) فرمانرواى ترك دهلى بود كه منصب شيخ الاسلام « 10 » را به وجود آورد .
او بايد به فكر مشكلات مذهبى باشد ، مخارج مذهبى فرمانروا ( پرداخت به وعاظ ، مؤذنها ، و غيره ) را اداره و تقسيم كند ، به دراويش و صوفيان فقير كمك نمايد .
يك قرن بعد علاء الدين خلجى ( ف . 1316 ) منصب صدر و صدور « 11 » را به وجود آورد كه بالاترين قدرت در مسائل قوانين مذهبى بود و همزمان بنيادهاى مذهبى ، اوقاف را اداره مىكرده است : اين بنيادهاى معاف از پرداخت ماليات ، نقش مهمى را ايفا مىكردند و در طى صدها سال ازدياد پيدا نمودند ، چيزى كه به معنى درآمد مالياتى مختصرى بود .
دو منصب ذكر شده در سلسلههاى سلطنتى بعد نيز باقى ماندند . در طى دورهء كوتاه حكومت بابر به هر حال تغييرى ايجاد نشد و در دورهء حكومت همايون كه در واقع مدتى طولانى خارج از هند بود ، مناصب و اشخاص بلند مرتبه به همان شكل باقى ماندند ، در واقع مخدوم الملك متعصب كه همايون به عنوان شيخ الاسلام منصوب كرده بود ، مقام خود را در دورهء فترت شرشاه سورى نيز حفظ كرد و به عنوان شكارچى كفار مشغول به كار بود .
چهرههاى جديد در دورهء حكومت اكبر ظاهر مىشوند . قداعى « 12 » ، شاعر و پسر يك شاعر ، پس از
هامش
( 1 ) .Sahih .( 2 ) .Bukhari .( 3 ) .Hidayatal - mubtadi .( 4 ) .Marghinani .( 5 ) .usulal - figh .( 6 ) .Pazdawi .( 7 ) .Quduri .( 8 ) .kanz .( 9 ) .kafiya .( 10 ) .shaykhul - islam .( 11 ) .sadras - sudur .( 12 ) .Gadai .